Sanskrit, IAST, and JAPA TIME Library links
Śrīmad-Bhāgavatam Canto 1: Sanskrit, IAST, and JAPA TIME Library links.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञ: स्वराट् तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरय: । तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १ ॥
oṁ namo bhagavate vāsudevāya janmādy asya yato ’nvayād itarataś cārtheṣv abhijñaḥ svarāṭ tene brahma hṛdā ya ādi-kavaye muhyanti yat sūrayaḥ tejo-vāri-mṛdāṁ yathā vinimayo yatra tri-sargo ’mṛṣā dhāmnā svena sadā nirasta-kuhakaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi
धर्म: प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वर: सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभि: शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ २ ॥
dharmaḥ projjhita-kaitavo ’tra paramo nirmatsarāṇāṁ satāṁ vedyaṁ vāstavam atra vastu śivadaṁ tāpa-trayonmūlanam śrīmad-bhāgavate mahā-muni-kṛte kiṁ vā parair īśvaraḥ sadyo hṛdy avarudhyate ’tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhis tat-kṣaṇāt
निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुका: ॥ ३ ॥
nigama-kalpa-taror galitaṁ phalaṁ śuka-mukhād amṛta-drava-saṁyutam pibata bhāgavataṁ rasam ālayam muhur aho rasikā bhuvi bhāvukāḥ
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषय: शौनकादय: । सत्रं स्वर्गायलोकाय सहस्रसममासत ॥ ४ ॥
naimiṣe ’nimiṣa-kṣetre ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ satraṁ svargāya lokāya sahasra-samam āsata
त एकदा तु मुनय: प्रातर्हुतहुताग्नय: । सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुरिदमादरात् ॥ ५ ॥
ta ekadā tu munayaḥ prātar huta-hutāgnayaḥ sat-kṛtaṁ sūtam āsīnaṁ papracchur idam ādarāt
त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ । आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत ॥ ६ ॥
ṛṣaya ūcuḥ tvayā khalu purāṇāni setihāsāni cānagha ākhyātāny apy adhītāni dharma-śāstrāṇi yāny uta
यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायण: । अन्ये च मुनय: सूत परावरविदो विदु: ॥ ७ ॥
yāni veda-vidāṁ śreṣṭho bhagavān bādarāyaṇaḥ anye ca munayaḥ sūta parāvara-vido viduḥ
वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् । ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥
vettha tvaṁ saumya tat sarvaṁ tattvatas tad-anugrahāt brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam apy uta
तत्र तत्राञ्जसायुष्मन् भवता यद्विनिश्चितम् । पुंसामेकान्तत: श्रेयस्तन्न: शंसितुमर्हसि ॥ ९ ॥
tatra tatrāñjasāyuṣman bhavatā yad viniścitam puṁsām ekāntataḥ śreyas tan naḥ śaṁsitum arhasi
प्रायेणाल्पायुष: सभ्य कलावस्मिन् युगे जना: । मन्दा: सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुता: ॥ १० ॥
prāyeṇālpāyuṣaḥ sabhya kalāv asmin yuge janāḥ mandāḥ sumanda-matayo manda-bhāgyā hy upadrutāḥ
भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागश: । अत: साधोऽत्र यत्सारं समुद्धृत्य मनीषया । ब्रूहि भद्रायभूतानां येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ११ ॥
bhūrīṇi bhūri-karmāṇi śrotavyāni vibhāgaśaḥ ataḥ sādho ’tra yat sāraṁ samuddhṛtya manīṣayā brūhi bhadrāya bhūtānām yenātmā suprasīdati
सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पति: । देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया ॥ १२ ॥
sūta jānāsi bhadraṁ te bhagavān sātvatāṁ patiḥ devakyāṁ vasudevasya jāto yasya cikīrṣayā
तन्न: शुश्रूषमाणानामर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् । यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च ॥ १३ ॥
tan naḥ śuśrūṣamāṇānām arhasy aṅgānuvarṇitum yasyāvatāro bhūtānāṁ kṣemāya ca bhavāya ca
आपन्न: संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् । तत: सद्यो विमुच्येत यद्बिभेति स्वयं भयम् ॥ १४ ॥
āpannaḥ saṁsṛtiṁ ghorāṁ yan-nāma vivaśo gṛṇan tataḥ sadyo vimucyeta yad bibheti svayaṁ bhayam
यत्पादसंश्रया: सूत मुनय: प्रशमायना: । सद्य: पुनन्त्युपस्पृष्टा: स्वर्धुन्यापोऽनुसेवया ॥ १५ ॥
yat-pāda-saṁśrayāḥ sūta munayaḥ praśamāyanāḥ sadyaḥ punanty upaspṛṣṭāḥ svardhuny-āpo ’nusevayā
को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मण: । शुद्धिकामो न शृणुयाद्यश: कलिमलापहम् ॥ १६ ॥
ko vā bhagavatas tasya puṇya-ślokeḍya-karmaṇaḥ śuddhi-kāmo na śṛṇuyād yaśaḥ kali-malāpaham
तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभि: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां लीलया दधत: कला: ॥ १७ ॥
tasya karmāṇy udārāṇi parigītāni sūribhiḥ brūhi naḥ śraddadhānānāṁ līlayā dadhataḥ kalāḥ
अथाख्याहिहरेर्धीमन्नवतारकथा: शुभा: । लीला विदधत: स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥
athākhyāhi harer dhīmann avatāra-kathāḥ śubhāḥ līlā vidadhataḥ svairam īśvarasyātma-māyayā
वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे । यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥ १९ ॥
vayaṁ tu na vitṛpyāma uttama-śloka-vikrame yac-chṛṇvatāṁ rasa-jñānāṁ svādu svādu pade pade
कृतवान् किल कर्माणि सह रामेण केशव: । अतिमर्त्यानि भगवान् गूढ: कपटमानुष: ॥ २० ॥
kṛtavān kila karmāṇi saha rāmeṇa keśavaḥ atimartyāni bhagavān gūḍhaḥ kapaṭa-mānuṣaḥ
कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् । आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरे: ॥ २१ ॥
kalim āgatam ājñāya kṣetre ’smin vaiṣṇave vayam āsīnā dīrgha-satreṇa kathāyāṁ sakṣaṇā hareḥ
त्वं न: सन्दर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् । कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम् ॥ २२ ॥
tvaṁ naḥ sandarśito dhātrā dustaraṁ nistitīrṣatām kaliṁ sattva-haraṁ puṁsāṁ karṇa-dhāra ivārṇavam
ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि । स्वां काष्ठामधुनोपेते धर्म: कं शरणं गत: ॥ २३ ॥
brūhi yogeśvare kṛṣṇe brahmaṇye dharma-varmaṇi svāṁ kāṣṭhām adhunopete dharmaḥ kaṁ śaraṇaṁ gataḥ
व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणि: । प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥
vyāsa uvāca iti sampraśna-saṁhṛṣṭo viprāṇāṁ raumaharṣaṇiḥ pratipūjya vacas teṣāṁ pravaktum upacakrame
सूत उवाच यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदु- स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥
sūta uvāca yaṁ pravrajantam anupetam apeta-kṛtyaṁ dvaipāyano viraha-kātara ājuhāva putreti tan-mayatayā taravo ’bhinedus taṁ sarva-bhūta-hṛdayaṁ munim ānato ’smi
य: स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक- मध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् । संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥
yaḥ svānubhāvam akhila-śruti-sāram ekam adhyātma-dīpam atititīrṣatāṁ tamo ’ndham saṁsāriṇāṁ karuṇayāha purāṇa-guhyaṁ taṁ vyāsa-sūnum upayāmi guruṁ munīnām
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥
nārāyaṇaṁ namaskṛtya naraṁ caiva narottamam devīṁ sarasvatīṁ vyāsaṁ tato jayam udīrayet
मुनय: साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् । यत्कृत: कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५ ॥
munayaḥ sādhu pṛṣṭo ’haṁ bhavadbhir loka-maṅgalam yat kṛtaḥ kṛṣṇa-sampraśno yenātmā suprasīdati
स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ ६ ॥
sa vai puṁsāṁ paro dharmo yato bhaktir adhokṣaje ahaituky apratihatā yayātmā suprasīdati
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७ ॥
vāsudeve bhagavati bhakti-yogaḥ prayojitaḥ janayaty āśu vairāgyaṁ jñānaṁ ca yad ahaitukam
धर्म: स्वनुष्ठित: पुंसां विष्वक्सेनकथासु य: । नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥
dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṁsāṁ viṣvaksena-kathāsu yaḥ notpādayed yadi ratiṁ śrama eva hi kevalam
धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृत: ॥ ९ ॥
dharmasya hy āpavargyasya nārtho ’rthāyopakalpate nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ
कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभि: ॥ १० ॥
kāmasya nendriya-prītir lābho jīveta yāvatā jīvasya tattva-jijñāsā nārtho yaś ceha karmabhiḥ
वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥
vadanti tat tattva-vidas tattvaṁ yaj jñānam advayam brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate
तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया । पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२ ॥
tac chraddadhānā munayo jñāna-vairāgya-yuktayā paśyanty ātmani cātmānaṁ bhaktyā śruta-gṛhītayā
अत: पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागश: । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ १३ ॥
ataḥ pumbhir dvija-śreṣṭhā varṇāśrama-vibhāgaśaḥ svanuṣṭhitasya dharmasya saṁsiddhir hari-toṣaṇam
तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पति: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च ध्येय: पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥
tasmād ekena manasā bhagavān sātvatāṁ patiḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca dhyeyaḥ pūjyaś ca nityadā
यदनुध्यासिना युक्ता: कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् । छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम् ॥ १५ ॥
yad-anudhyāsinā yuktāḥ karma-granthi-nibandhanam chindanti kovidās tasya ko na kuryāt kathā-ratim
शुश्रूषो: श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचि: । स्यान्महत्सेवया विप्रा: पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६ ॥
śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudeva-kathā-ruciḥ syān mahat-sevayā viprāḥ puṇya-tīrtha-niṣevaṇāt
शृण्वतां स्वकथा: कृष्ण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । हृद्यन्त:स्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥
śṛṇvatāṁ sva-kathāḥ kṛṣṇaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ hṛdy antaḥ stho hy abhadrāṇi vidhunoti suhṛt satām
नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८ ॥
naṣṭa-prāyeṣv abhadreṣu nityaṁ bhāgavata-sevayā bhagavaty uttama-śloke bhaktir bhavati naiṣṭhikī
तदा रजस्तमोभावा: कामलोभादयश्च ये । चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९ ॥
tadā rajas-tamo-bhāvāḥ kāma-lobhādayaś ca ye ceta etair anāviddhaṁ sthitaṁ sattve prasīdati
एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगत: । भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २० ॥
evaṁ prasanna-manaso bhagavad-bhakti-yogataḥ bhagavat-tattva-vijñānaṁ mukta-saṅgasya jāyate
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१ ॥
bhidyate hṛdaya-granthiś chidyante sarva-saṁśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare
अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२ ॥
ato vai kavayo nityaṁ bhaktiṁ paramayā mudā vāsudeve bhagavati kurvanty ātma-prasādanīm
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै- र्युक्त: पर: पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा: श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्यु: ॥ २३ ॥
sattvaṁ rajas tama iti prakṛter guṇās tair yuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhatte sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñāḥ śreyāṁsi tatra khalu sattva-tanor nṛṇāṁ syuḥ
पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमय: । तमसस्तु रजस्तस्मात्सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २४ ॥
pārthivād dāruṇo dhūmas tasmād agnis trayīmayaḥ tamasas tu rajas tasmāt sattvaṁ yad brahma-darśanam
भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् । सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५ ॥
bhejire munayo ’thāgre bhagavantam adhokṣajam sattvaṁ viśuddhaṁ kṣemāya kalpante ye ’nu tān iha
मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकला: शान्ता भजन्ति ह्यनसूयव: ॥ २६ ॥
mumukṣavo ghora-rūpān hitvā bhūta-patīn atha nārāyaṇa-kalāḥ śāntā bhajanti hy anasūyavaḥ
रजस्तम:प्रकृतय: समशीला भजन्ति वै । पितृभूतप्रजेशादीन्श्रियैश्वर्यप्रजेप्सव: ॥ २७ ॥
rajas-tamaḥ-prakṛtayaḥ sama-śīlā bhajanti vai pitṛ-bhūta-prajeśādīn śriyaiśvarya-prajepsavaḥ
वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखा: । वासुदेवपरा योगा वासुदेवपरा: क्रिया: ॥ २८ ॥ वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तप: । वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गति: ॥ २९ ॥
vāsudeva-parā vedā vāsudeva-parā makhāḥ vāsudeva-parā yogā vāsudeva-parāḥ kriyāḥ vāsudeva-paraṁ jñānaṁ vāsudeva-paraṁ tapaḥ vāsudeva-paro dharmo vāsudeva-parā gatiḥ
स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया । सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभु: ॥ ३० ॥
sa evedaṁ sasarjāgre bhagavān ātma-māyayā sad-asad-rūpayā cāsau guṇamayāguṇo vibhuḥ
तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव । अन्त:प्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भित: ॥ ३१ ॥
tayā vilasiteṣv eṣu guṇeṣu guṇavān iva antaḥ-praviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ
यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेक: स्वयोनिषु । नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२ ॥
yathā hy avahito vahnir dāruṣv ekaḥ sva-yoniṣu nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān
असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभि: । स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३३ ॥
asau guṇamayair bhāvair bhūta-sūkṣmendriyātmabhiḥ sva-nirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tad-guṇān
भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावन: । लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु ॥ ३४ ॥
bhāvayaty eṣa sattvena lokān vai loka-bhāvanaḥ līlāvatārānurato deva-tiryaṅ-narādiṣu
सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभि: । सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥
sūta uvāca jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavān mahad-ādibhiḥ sambhūtaṁ ṣoḍaśa-kalam ādau loka-sisṛkṣayā
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥ २ ॥
yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṁ vitanvataḥ nābhi-hradāmbujād āsīd brahmā viśva-sṛjāṁ patiḥ
यस्यावयवसंस्थानै: कल्पितो लोकविस्तर: । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥
yasyāvayava-saṁsthānaiḥ kalpito loka-vistaraḥ tad vai bhagavato rūpaṁ viśuddhaṁ sattvam ūrjitam
पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥
paśyanty ado rūpam adabhra-cakṣuṣā sahasra-pādoru-bhujānanādbhutam sahasra-mūrdha-śravaṇākṣi-nāsikaṁ sahasra-mauly-ambara-kuṇḍalollasat
एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादय: ॥ ५ ॥
etan nānāvatārāṇāṁ nidhānaṁ bījam avyayam yasyāṁśāṁśena sṛjyante deva-tiryaṅ-narādayaḥ
स एव प्रथमं देव: कौमारं सर्गमाश्रित: । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥
sa eva prathamaṁ devaḥ kaumāraṁ sargam āśritaḥ cacāra duścaraṁ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेश: सौकरं वपु: ॥ ७ ॥
dvitīyaṁ tu bhavāyāsya rasātala-gatāṁ mahīm uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṁ vapuḥ
तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य स: । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यत: ॥ ८ ॥
tṛtīyam ṛṣi-sargaṁ vai devarṣitvam upetya saḥ tantraṁ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṁ karmaṇāṁ yataḥ
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तप: ॥ ९ ॥
turye dharma-kalā-sarge nara-nārāyaṇāv ṛṣī bhūtvātmopaśamopetam akarot duścaraṁ tapaḥ
पञ्चम: कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥
pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kāla-viplutam provācāsuraye sāṅkhyaṁ tattva-grāma-vinirṇayam
षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥
ṣaṣṭham atrer apatyatvaṁ vṛtaḥ prāpto ’nasūyayā ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān
तत: सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यै: सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२ ॥
tataḥ saptama ākūtyāṁ rucer yajño ’bhyajāyata sa yāmādyaiḥ sura-gaṇair apāt svāyambhuvāntaram
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रम: । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
aṣṭame merudevyāṁ tu nābher jāta urukramaḥ darśayan vartma dhīrāṇāṁ sarvāśrama-namaskṛtam
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपु: । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तम: ॥ १४ ॥
ṛṣibhir yācito bheje navamaṁ pārthivaṁ vapuḥ dugdhemām oṣadhīr viprās tenāyaṁ sa uśattamaḥ
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥
rūpaṁ sa jagṛhe mātsyaṁ cākṣuṣodadhi-samplave nāvy āropya mahī-mayyām apād vaivasvataṁ manum
सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभु: ॥ १६ ॥
surāsurāṇām udadhiṁ mathnatāṁ mandarācalam dadhre kamaṭha-rūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ
धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥
dhānvantaraṁ dvādaśamaṁ trayodaśamam eva ca apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥
caturdaśaṁ nārasiṁhaṁ bibhrad daityendram ūrjitam dadāra karajair ūrāv erakāṁ kaṭa-kṛd yathā
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बले: । पदत्रयं याचमान: प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥ १९ ॥
pañcadaśaṁ vāmanakaṁ kṛtvāgād adhvaraṁ baleḥ pada-trayaṁ yācamānaḥ pratyāditsus tri-piṣṭapam
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रि:सप्तकृत्व: कुपितो नि:क्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥
avatāre ṣoḍaśame paśyan brahma-druho nṛpān triḥ-sapta-kṛtvaḥ kupito niḥ-kṣatrām akaron mahīm
तत: सप्तदशे जात: सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरो: शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधस: ॥ २१ ॥
tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṁ parāśarāt cakre veda-taroḥ śākhā dṛṣṭvā puṁso ’lpa-medhasaḥ
नरदेवत्वमापन्न: सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यत: परम् ॥ २२ ॥
nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥
ekonaviṁśe viṁśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī rāma-kṛṣṇāv iti bhuvo bhagavān aharad bharam
तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥
tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati
अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पति: ॥ २५ ॥
athāsau yuga-sandhyāyāṁ dasyu-prāyeṣu rājasu janitā viṣṇu-yaśaso nāmnā kalkir jagat-patiḥ
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरे: सत्त्वनिधेर्द्विजा: । यथाविदासिन: कुल्या: सरस: स्यु: सहस्रश: ॥ २६ ॥
avatārā hy asaṅkhyeyā hareḥ sattva-nidher dvijāḥ yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: । कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥
ṛṣayo manavo devā manu-putrā mahaujasaḥ kalāḥ sarve harer eva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ
एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥
ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥ kṛṣṇas tu bhagavān svayam indrāri-vyākulaṁ lokaṁ mṛḍayanti yuge yuge
जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नर: । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दु:खग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९ ॥
janma guhyaṁ bhagavato ya etat prayato naraḥ sāyaṁ prātar gṛṇan bhaktyā duḥkha-grāmād vimucyate
एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मन: । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥
etad rūpaṁ bhagavato hy arūpasya cid-ātmanaḥ māyā-guṇair viracitaṁ mahadādibhir ātmani
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले । एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभि: ॥ ३१ ॥
yathā nabhasi meghaugho reṇur vā pārthivo ’nile evaṁ draṣṭari dṛśyatvam āropitam abuddhibhiḥ
अत: परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् । अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भव: ॥ ३२ ॥
ataḥ paraṁ yad avyaktam avyūḍha-guṇa-bṛṁhitam adṛṣṭāśruta-vastutvāt sa jīvo yat punar-bhavaḥ
यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥
yatreme sad-asad-rūpe pratiṣiddhe sva-saṁvidā avidyayātmani kṛte iti tad brahma-darśanam
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मति: । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥
yady eṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ sampanna eveti vidur mahimni sve mahīyate
एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पते: ॥ ३५ ॥
evaṁ janmāni karmāṇi hy akartur ajanasya ca varṇayanti sma kavayo veda-guhyāni hṛt-pateḥ
स वा इदं विश्वममोघलील: सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्र: षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेश: ॥ ३६ ॥
sa vā idaṁ viśvam amogha-līlaḥ sṛjaty avaty atti na sajjate ’smin bhūteṣu cāntarhita ātma-tantraḥ ṣāḍ-vargikaṁ jighrati ṣaḍ-guṇeśaḥ
न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु- रवैति जन्तु: कुमनीष ऊती: । नामानि रूपाणि मनोवचोभि: सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञ: ॥ ३७ ॥
na cāsya kaścin nipuṇena dhātur avaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ nāmāni rūpāṇi mano-vacobhiḥ santanvato naṭa-caryām ivājñaḥ
स वेद धातु: पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणे: । योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥
sa veda dhātuḥ padavīṁ parasya duranta-vīryasya rathāṅga-pāṇeḥ yo ’māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tat-pāda-saroja-gandham
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूय: परिवर्त उग्र: ॥ ३९ ॥
atheha dhanyā bhagavanta itthaṁ yad vāsudeve ’khila-loka-nāthe kurvanti sarvātmakam ātma-bhāvaṁ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषि: । नि:श्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ४० ॥
idaṁ bhāgavataṁ nāma purāṇaṁ brahma-sammitam uttama-śloka-caritaṁ cakāra bhagavān ṛṣiḥ niḥśreyasāya lokasya dhanyaṁ svasty-ayanaṁ mahat
तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् । सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ॥ ४१ ॥
tad idaṁ grāhayām āsa sutam ātmavatāṁ varam sarva-vedetihāsānāṁ sāraṁ sāraṁ samuddhṛtam
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् । प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभि: ॥ ४२ ॥
sa tu saṁśrāvayām āsa mahārājaṁ parīkṣitam prāyopaviṣṭaṁ gaṅgāyāṁ parītaṁ paramarṣibhiḥ
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभि: सह । कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित: ॥ ४३ ॥
kṛṣṇe sva-dhāmopagate dharma-jñānādibhiḥ saha kalau naṣṭa-dṛśām eṣa purāṇārko ’dhunoditaḥ
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजस: । अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सोऽहं व: श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४४ ॥
tatra kīrtayato viprā viprarṣer bhūri-tejasaḥ ahaṁ cādhyagamaṁ tatra niviṣṭas tad-anugrahāt so ’haṁ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṁ yathā-mati
व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् । वृद्ध: कुलपति: सूतं बह्वृच: शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
vyāsa uvāca iti bruvāṇaṁ saṁstūya munīnāṁ dīrgha-satriṇām vṛddhaḥ kula-patiḥ sūtaṁ bahvṛcaḥ śaunako ’bravīt
शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर । कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ्छुक: ॥ २ ॥
śaunaka uvāca sūta sūta mahā-bhāga vada no vadatāṁ vara kathāṁ bhāgavatīṁ puṇyāṁ yad āha bhagavāñ chukaḥ
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना । कुत: सञ्चोदित: कृष्ण: कृतवान् संहितां मुनि: ॥ ३ ॥
kasmin yuge pravṛtteyaṁ sthāne vā kena hetunā kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṁhitāṁ muniḥ
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ्निर्विकल्पक: । एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥
tasya putro mahā-yogī sama-dṛṅ nirvikalpakaḥ ekānta-matir unnidro gūḍho mūḍha iveyate
दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् । तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टे: ॥ ५ ॥
dṛṣṭvānuyāntam ṛṣim ātmajam apy anagnaṁ devyo hriyā paridadhur na sutasya citram tad vīkṣya pṛcchati munau jagadus tavāsti strī-pum-bhidā na tu sutasya vivikta-dṛṣṭeḥ
कथमालक्षित: पौरै: सम्प्राप्त: कुरुजाङ्गलान् । उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये ॥ ६ ॥
katham ālakṣitaḥ pauraiḥ samprāptaḥ kuru-jāṅgalān unmatta-mūka-jaḍavad vicaran gaja-sāhvaye
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह । संवाद: समभूत्तात यत्रैषा सात्वती श्रुति: ॥ ७ ॥
kathaṁ vā pāṇḍaveyasya rājarṣer muninā saha saṁvādaḥ samabhūt tāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ
स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् । अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम् ॥ ८ ॥
sa go-dohana-mātraṁ hi gṛheṣu gṛha-medhinām avekṣate mahā-bhāgas tīrthī-kurvaṁs tad āśramam
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् । तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि न: ॥ ९ ॥
abhimanyu-sutaṁ sūta prāhur bhāgavatottamam tasya janma mahāścaryaṁ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ
स सम्राट् कस्य वा हेतो: पाण्डूनां मानवर्धन: । प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥
sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṁ māna-vardhanaḥ prāyopaviṣṭo gaṅgāyām anādṛtyādhirāṭ-śriyam
नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मन: शिवायहानीय धनानि शत्रव: । कथं स वीर: श्रियमङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुमहो सहासुभि: ॥ ११ ॥
namanti yat-pāda-niketam ātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ kathaṁ sa vīraḥ śriyam aṅga dustyajāṁ yuvaiṣatotsraṣṭum aho sahāsubhiḥ
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जना: । जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुत: कलेवरम् ॥ १२ ॥
śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttama-śloka-parāyaṇā janāḥ jīvanti nātmārtham asau parāśrayaṁ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram
तत्सर्वं न: समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३ ॥
tat sarvaṁ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yad iha kiñcana manye tvāṁ viṣaye vācāṁ snātam anyatra chāndasāt
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जात: पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरे: ॥ १४ ॥
sūta uvāca dvāpare samanuprāpte tṛtīye yuga-paryaye jātaḥ parāśarād yogī vāsavyāṁ kalayā hareḥ
स कदाचित्सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचि: । विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले ॥ १५ ॥
sa kadācit sarasvatyā upaspṛśya jalaṁ śuciḥ vivikta eka āsīna udite ravi-maṇḍale
परावरज्ञ: स ऋषि: कालेनाव्यक्तरंहसा । युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥
parāvara-jñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyakta-raṁhasā yuga-dharma-vyatikaraṁ prāptaṁ bhuvi yuge yuge
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान्नि:सत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुष: ॥ १७ ॥ दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
bhautikānāṁ ca bhāvānāṁ śakti-hrāsaṁ ca tat-kṛtam aśraddadhānān niḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ durbhagāṁś ca janān vīkṣya munir divyena cakṣuṣā sarva-varṇāśramāṇāṁ yad dadhyau hitam amogha-dṛk
चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् । व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ १९ ॥
cātur-hotraṁ karma śuddhaṁ prajānāṁ vīkṣya vaidikam vyadadhād yajña-santatyai vedam ekaṁ catur-vidham
ऋग्यजु:सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृता: । इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥ २० ॥
ṛg-yajuḥ-sāmātharvākhyā vedāś catvāra uddhṛtāḥ itihāsa-purāṇaṁ ca pañcamo veda ucyate
तत्रर्ग्वेदधर: पैल: सामगो जैमिनि: कवि: । वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥ २१ ॥
tatrarg-veda-dharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ vaiśampāyana evaiko niṣṇāto yajuṣām uta
अथर्वाङ्गिरसामासीत्सुमन्तुर्दारुणो मुनि: । इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षण: ॥ २२ ॥
atharvāṅgirasām āsīt sumantur dāruṇo muniḥ itihāsa-purāṇānāṁ pitā me romaharṣaṇaḥ
त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा । शिष्यै: प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥ २३ ॥
ta eta ṛṣayo vedaṁ svaṁ svaṁ vyasyann anekadhā śiṣyaiḥ praśiṣyais tac-chiṣyair vedās te śākhino ’bhavan
त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा । एवं चकार भगवान् व्यास: कृपणवत्सल: ॥ २४ ॥
ta eva vedā durmedhair dhāryante puruṣair yathā evaṁ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇa-vatsalaḥ
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५ ॥
strī-śūdra-dvijabandhūnāṁ trayī na śruti-gocarā karma-śreyasi mūḍhānāṁ śreya evaṁ bhaved iha iti bhāratam ākhyānaṁ kṛpayā muninā kṛtam
एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजा: । सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं तत: ॥ २६ ॥
evaṁ pravṛttasya sadā bhūtānāṁ śreyasi dvijāḥ sarvātmakenāpi yadā nātuṣyad dhṛdayaṁ tataḥ
नातिप्रसीदद्धृदय: सरस्वत्यास्तटे शुचौ । वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥ २७ ॥
nātiprasīdad-dhṛdayaḥ sarasvatyās taṭe śucau vitarkayan vivikta-stha idaṁ covāca dharma-vit
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नय: । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥ भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शित: । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
dhṛta-vratena hi mayā chandāṁsi guravo ’gnayaḥ mānitā nirvyalīkena gṛhītaṁ cānuśāsanam bhārata-vyapadeśena hy āmnāyārthaś ca pradarśitaḥ dṛśyate yatra dharmādi strī-śūdrādibhir apy uta
तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभु: । असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तम: ॥ ३० ॥
tathāpi bata me daihyo hy ātmā caivātmanā vibhuḥ asampanna ivābhāti brahma-varcasya sattamaḥ
किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिता: । प्रिया: परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रिया: ॥ ३१ ॥
kiṁ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ priyāḥ paramahaṁsānāṁ ta eva hy acyuta-priyāḥ
तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यत: । कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥
tasyaivaṁ khilam ātmānaṁ manyamānasya khidyataḥ kṛṣṇasya nārado ’bhyāgād āśramaṁ prāg udāhṛtam
तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनि: । पूजयामास विधिवन्नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३ ॥
tam abhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṁ muniḥ pūjayām āsa vidhivan nāradaṁ sura-pūjitam
सूत उवाच अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवा: । देवर्षि: प्राह विप्रर्षिं वीणापाणि: स्मयन्निव ॥ १ ॥
sūta uvāca atha taṁ sukham āsīna upāsīnaṁ bṛhac-chravāḥ devarṣiḥ prāha viprarṣiṁ vīṇā-pāṇiḥ smayann iva
नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवत: कच्चिदात्मना । परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥
nārada uvāca pārāśarya mahā-bhāga bhavataḥ kaccid ātmanā parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā
जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भुतम् । कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ ३ ॥
jijñāsitaṁ susampannam api te mahad-adbhutam kṛtavān bhārataṁ yas tvaṁ sarvārtha-paribṛṁhitam
जिज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यत्तत्सनातनम् । तथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥
jijñāsitam adhītaṁ ca brahma yat tat sanātanam tathāpi śocasy ātmānam akṛtārtha iva prabho
व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥
vyāsa uvāca asty eva me sarvam idaṁ tvayoktaṁ tathāpi nātmā parituṣyate me tan-mūlam avyaktam agādha-bodhaṁ pṛcchāmahe tvātma-bhavātma-bhūtam
स वै भवान् वेद समस्तगुह्य- मुपासितो यत्पुरुष: पुराण: । परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्ग: ॥ ६ ॥
sa vai bhavān veda samasta-guhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ parāvareśo manasaiva viśvaṁ sṛjaty avaty atti guṇair asaṅgaḥ
त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी- मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतै: स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७ ॥
tvaṁ paryaṭann arka iva tri-lokīm antaś-caro vāyur ivātma-sākṣī parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṁ vicakṣva
श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ ८ ॥
śrī-nārada uvāca bhavatānudita-prāyaṁ yaśo bhagavato ’malam yenaivāsau na tuṣyeta manye tad darśanaṁ khilam
यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिता: । न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णित: ॥ ९ ॥
yathā dharmādayaś cārthā muni-varyānukīrtitāḥ na tathā vāsudevasya mahimā hy anuvarṇitaḥ
न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षया: ॥ १० ॥
na yad vacaś citra-padaṁ harer yaśo jagat-pavitraṁ pragṛṇīta karhicit tad vāyasaṁ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṁsā niramanty uśik-kṣayāḥ
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ११ ॥
tad-vāg-visargo janatāgha-viplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api nāmāny anantasya yaśo ’ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥
naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṁ na śobhate jñānam alaṁ nirañjanam kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam
अथो महाभाग भवानमोघदृक् शुचिश्रवा: सत्यरतो धृतव्रत: । उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥
atho mahā-bhāga bhavān amogha-dṛk śuci-śravāḥ satya-rato dhṛta-vrataḥ urukramasyākhila-bandha-muktaye samādhinānusmara tad-viceṣṭitam
ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षत: पृथग्दृशस्तत्कृतरूपनामभि: । न कर्हिचित्क्वापि च दु:स्थिता मति- र्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ १४ ॥
tato ’nyathā kiñcana yad vivakṣataḥ pṛthag dṛśas tat-kṛta-rūpa-nāmabhiḥ na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhata-naur ivāspadam
जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासत: स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रम: । यद्वाक्यतो धर्म इतीतर: स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जन: ॥ १५ ॥
jugupsitaṁ dharma-kṛte ’nuśāsataḥ svabhāva-raktasya mahān vyatikramaḥ yad-vākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṁ janaḥ
विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो- रनन्तपारस्य निवृत्तित: सुखम् । प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन- स्ततो भवान्दर्शय चेष्टितं विभो: ॥ १६ ॥
vicakṣaṇo ’syārhati vedituṁ vibhor ananta-pārasya nivṛttitaḥ sukham pravartamānasya guṇair anātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṁ vibhoḥ
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे- र्भजन्नपक्वोऽथ पतेत्ततो यदि । यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मत: ॥ १७ ॥
tyaktvā sva-dharmaṁ caraṇāmbujaṁ harer bhajann apakvo ’tha patet tato yadi yatra kva vābhadram abhūd amuṣya kiṁ ko vārtha āpto ’bhajatāṁ sva-dharmataḥ
तस्यैव हेतो: प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यध: । तल्लभ्यते दु:खवदन्यत: सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ १८ ॥
tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yad bhramatām upary adhaḥ tal labhyate duḥkhavad anyataḥ sukhaṁ kālena sarvatra gabhīra-raṁhasā
न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजे- न्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् । स्मरन्मुकुन्दाङ्घ्र्युरपगूहनं पुन- र्विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जन: ॥ १९ ॥
na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukunda-sevy anyavad aṅga saṁsṛtim smaran mukundāṅghry-upagūhanaṁ punar vihātum icchen na rasa-graho janaḥ
इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवा: । तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवत: प्रदर्शितम् ॥ २० ॥
idaṁ hi viśvaṁ bhagavān ivetaro yato jagat-sthāna-nirodha-sambhavāḥ tad dhi svayaṁ veda bhavāṁs tathāpi te prādeśa-mātraṁ bhavataḥ pradarśitam
त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघदृक् परस्य पुंस: परमात्मन: कलाम् । अजं प्रजातं जगत: शिवाय त- न्महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २१ ॥
tvam ātmanātmānam avehy amogha-dṛk parasya puṁsaḥ paramātmanaḥ kalām ajaṁ prajātaṁ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo ’dhigaṇyatām
इदं हि पुंसस्तपस: श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयो: । अविच्युतोऽर्थ: कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ २२ ॥
idaṁ hi puṁsas tapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhi-dattayoḥ avicyuto ’rthaḥ kavibhir nirūpito yad-uttamaśloka-guṇānuvarṇanam
अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ २३ ॥
ahaṁ purātīta-bhave ’bhavaṁ mune dāsyās tu kasyāścana veda-vādinām nirūpito bālaka eva yogināṁ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām
ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि । चक्रु: कृपां यद्यपि तुल्यदर्शना: शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४ ॥
te mayy apetākhila-cāpale ’rbhake dānte ’dhṛta-krīḍanake ’nuvartini cakruḥ kṛpāṁ yadyapi tulya-darśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo ’lpa-bhāṣiṇi
उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजै: सकृत्स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिष: । एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतस- स्तद्धर्म एवात्मरुचि: प्रजायते ॥ २५ ॥
ucchiṣṭa-lepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tad-apāsta-kilbiṣaḥ evaṁ pravṛttasya viśuddha-cetasas tad-dharma evātma-ruciḥ prajāyate
तत्रान्वहं कृष्णकथा: प्रगायता- मनुग्रहेणाशृणवं मनोहरा: । ता: श्रद्धया मेऽनुपदं विशृण्वत: प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचि: ॥ २६ ॥
tatrānvahaṁ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṁ manoharāḥ tāḥ śraddhayā me ’nupadaṁ viśṛṇvataḥ priyaśravasy aṅga mamābhavad ruciḥ
तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाहमेतत्सदसत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥
tasmiṁs tadā labdha-rucer mahā-mate priyaśravasy askhalitā matir mama yayāham etat sad-asat sva-māyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṁ pare
इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे- र्विशृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि- र्भक्ति: प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा ॥ २८ ॥
itthaṁ śarat-prāvṛṣikāv ṛtū harer viśṛṇvato me ’nusavaṁ yaśo ’malam saṅkīrtyamānaṁ munibhir mahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātma-rajas-tamopahā
तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनस: । श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९ ॥
tasyaivaṁ me ’nuraktasya praśritasya hatainasaḥ śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca
ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्त: कृपया दीनवत्सला: ॥ ३० ॥
jñānaṁ guhyatamaṁ yat tat sākṣād bhagavatoditam anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīna-vatsalāḥ
येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधस: । मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१ ॥
yenaivāhaṁ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ māyānubhāvam avidaṁ yena gacchanti tat-padam
एतत्संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ ३२ ॥
etat saṁsūcitaṁ brahmaṁs tāpa-traya-cikitsitam yad īśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam
आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३ ॥
āmayo yaś ca bhūtānāṁ jāyate yena suvrata tad eva hy āmayaṁ dravyaṁ na punāti cikitsitam
एवं नृणां क्रियायोगा: सर्वे संसृतिहेतव: । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिता: परे ॥ ३४ ॥
evaṁ nṛṇāṁ kriyā-yogāḥ sarve saṁsṛti-hetavaḥ ta evātma-vināśāya kalpante kalpitāḥ pare
यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५ ॥
yad atra kriyate karma bhagavat-paritoṣaṇam jñānaṁ yat tad adhīnaṁ hi bhakti-yoga-samanvitam
कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६ ॥
kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavac-chikṣayāsakṛt gṛṇanti guṇa-nāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca
ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ ३७ ॥
oṁ namo bhagavate tubhyaṁ vāsudevāya dhīmahi pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca
इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिममूर्तिकम् । यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग्दर्शन: पुमान् ॥ ३८ ॥
iti mūrty-abhidhānena mantra-mūrtim amūrtikam yajate yajña-puruṣaṁ sa samyag-darśanaḥ pumān
इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् । अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशव: ॥ ३९ ॥
imaṁ sva-nigamaṁ brahmann avetya mad-anuṣṭhitam adān me jñānam aiśvaryaṁ svasmin bhāvaṁ ca keśavaḥ
त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभो: समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । प्राख्याहि दु:खैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥
tvam apy adabhra-śruta viśrutaṁ vibhoḥ samāpyate yena vidāṁ bubhutsitam prākhyāhi duḥkhair muhur arditātmanāṁ saṅkleśa-nirvāṇam uśanti nānyathā
सूत उवाच एवं निशम्य भगवान्देवर्षेर्जन्म कर्म च । भूय: पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यास: सत्यवतीसुत: ॥ १ ॥
sūta uvāca evaṁ niśamya bhagavān devarṣer janma karma ca bhūyaḥ papraccha taṁ brahman vyāsaḥ satyavatī-sutaḥ
व्यास उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव । वर्तमानो वयस्याद्ये तत: किमकरोद्भवान् ॥ २ ॥
vyāsa uvāca bhikṣubhir vipravasite vijñānādeṣṭṛbhis tava vartamāno vayasy ādye tataḥ kim akarod bhavān
स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वय: । कथं चेदमुदस्राक्षी: काले प्राप्ते कलेवरम् ॥ ३ ॥
svāyambhuva kayā vṛttyā vartitaṁ te paraṁ vayaḥ kathaṁ cedam udasrākṣīḥ kāle prāpte kalevaram
प्राक्कल्पविषयामेतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम । न ह्येष व्यवधात्काल एष सर्वनिराकृति: ॥ ४ ॥
prāk-kalpa-viṣayām etāṁ smṛtiṁ te muni-sattama na hy eṣa vyavadhāt kāla eṣa sarva-nirākṛtiḥ
नारद उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम । वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम् ॥ ५ ॥
nārada uvāca bhikṣubhir vipravasite vijñānādeṣṭṛbhir mama vartamāno vayasy ādye tata etad akāraṣam
एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी । मय्यात्मजेऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबन्धनम् ॥ ६ ॥
ekātmajā me jananī yoṣin mūḍhā ca kiṅkarī mayy ātmaje ’nanya-gatau cakre snehānubandhanam
सास्वतन्त्रा न कल्पासीद्योगक्षेमं ममेच्छती । ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा ॥ ७ ॥
sāsvatantrā na kalpāsīd yoga-kṣemaṁ mamecchatī īśasya hi vaśe loko yoṣā dārumayī yathā
अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदुपेक्षया । दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालक: पञ्चहायन: ॥ ८ ॥
ahaṁ ca tad-brahma-kule ūṣivāṁs tad-upekṣayā dig-deśa-kālāvyutpanno bālakaḥ pañca-hāyanaḥ
एकदा निर्गतां गेहाद्दुहन्तीं निशि गां पथि । सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्ट: कृपणां कालचोदित: ॥ ९ ॥
ekadā nirgatāṁ gehād duhantīṁ niśi gāṁ pathi sarpo ’daśat padā spṛṣṭaḥ kṛpaṇāṁ kāla-coditaḥ
तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सत: । अनुग्रहं मन्यमान: प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम् ॥ १० ॥
tadā tad aham īśasya bhaktānāṁ śam abhīpsataḥ anugrahaṁ manyamānaḥ prātiṣṭhaṁ diśam uttarām
स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् । खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥
sphītāñ janapadāṁs tatra pura-grāma-vrajākarān kheṭa-kharvaṭa-vāṭīś ca vanāny upavanāni ca
चित्रधातुविचित्राद्रीनिभभग्नभुजद्रुमान् । जलाशयाञ्छिवजलान्नलिनी: सुरसेविता: । चित्रस्वनै: पत्ररथैर्विभ्रमद्भ्रमरश्रिय: ॥ १२ ॥
citra-dhātu-vicitrādrīn ibha-bhagna-bhuja-drumān jalāśayāñ chiva-jalān nalinīḥ sura-sevitāḥ citra-svanaiḥ patra-rathair vibhramad bhramara-śriyaḥ
नलवेणुशरस्तन्बकुशकीचकगह्वरम् । एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् । घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम् ॥ १३ ॥
nala-veṇu-śaras-tanba- kuśa-kīcaka-gahvaram eka evātiyāto ’ham adrākṣaṁ vipinaṁ mahat ghoraṁ pratibhayākāraṁ vyālolūka-śivājiram
परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षित: । स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रम: ॥ १४ ॥
pariśrāntendriyātmāhaṁ tṛṭ-parīto bubhukṣitaḥ snātvā pītvā hrade nadyā upaspṛṣṭo gata-śramaḥ
तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रित: । आत्मनात्मानमात्मस्थं यथाश्रुतमचिन्तयम् ॥ १५ ॥
tasmin nirmanuje ’raṇye pippalopastha āśritaḥ ātmanātmānam ātmasthaṁ yathā-śrutam acintayam
ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिर्जितचेतसा । औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर्हरि: ॥ १६ ॥
dhyāyataś caraṇāmbhojaṁ bhāva-nirjita-cetasā autkaṇṭhyāśru-kalākṣasya hṛdy āsīn me śanair hariḥ
प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृत: । आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ १७ ॥
premātibhara-nirbhinna- pulakāṅgo ’tinirvṛtaḥ ānanda-samplave līno nāpaśyam ubhayaṁ mune
रूपं भगवतो यत्तन्मन:कान्तं शुचापहम् । अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद्दुर्मना इव ॥ १८ ॥
rūpaṁ bhagavato yat tan manaḥ-kāntaṁ śucāpaham apaśyan sahasottasthe vaiklavyād durmanā iva
दिदृक्षुस्तदहं भूय: प्रणिधाय मनो हृदि । वीक्षमाणोऽपि नापश्यमवितृप्त इवातुर: ॥ १९ ॥
didṛkṣus tad ahaṁ bhūyaḥ praṇidhāya mano hṛdi vīkṣamāṇo ’pi nāpaśyam avitṛpta ivāturaḥ
एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् । गम्भीरश्लक्ष्णया वाचा शुच: प्रशमयन्निव ॥ २० ॥
evaṁ yatantaṁ vijane mām āhāgocaro girām gambhīra-ślakṣṇayā vācā śucaḥ praśamayann iva
हन्तास्मिञ्जन्मनि भवान्मा मां द्रष्टुमिहार्हति । अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ २१ ॥
hantāsmiñ janmani bhavān mā māṁ draṣṭum ihārhati avipakva-kaṣāyāṇāṁ durdarśo ’haṁ kuyoginām
सकृद् यद्दर्शितं रूपमेतत्कामाय तेऽनघ । मत्काम: शनकै: साधु सर्वान्मुञ्चति हृच्छयान् ॥ २२ ॥
sakṛd yad darśitaṁ rūpam etat kāmāya te ’nagha mat-kāmaḥ śanakaiḥ sādhu sarvān muñcati hṛc-chayān
सत्सेवयादीर्घयापि जाता मयि दृढा मति: । हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि ॥ २३ ॥
sat-sevayādīrghayāpi jātā mayi dṛḍhā matiḥ hitvāvadyam imaṁ lokaṁ gantā maj-janatām asi
मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् । प्रजासर्गनिरोधेऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात् ॥ २४ ॥
matir mayi nibaddheyaṁ na vipadyeta karhicit prajā-sarga-nirodhe ’pi smṛtiś ca mad-anugrahāt
एतावदुक्त्वोपरराम तन्महद् भूतं नभोलिङ्गमलिङ्गमीश्वरम् । अहं च तस्मै महतां महीयसे शीर्ष्णावनामं विदधेऽनुकम्पित: ॥ २५ ॥
etāvad uktvopararāma tan mahad bhūtaṁ nabho-liṅgam aliṅgam īśvaram ahaṁ ca tasmai mahatāṁ mahīyase śīrṣṇāvanāmaṁ vidadhe ’nukampitaḥ
नामान्यनन्तस्य हतत्रप: पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् । गां पर्यटंस्तुष्टमना गतस्पृह: कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सर: ॥ २६ ॥
nāmāny anantasya hata-trapaḥ paṭhan guhyāni bhadrāṇi kṛtāni ca smaran gāṁ paryaṭaṁs tuṣṭa-manā gata-spṛhaḥ kālaṁ pratīkṣan vimado vimatsaraḥ
एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन्नासक्तस्यामलात्मन: । काल: प्रादुरभूत्काले तडित्सौदामनी यथा ॥ २७ ॥
evaṁ kṛṣṇa-mater brahman nāsaktasyāmalātmanaḥ kālaḥ prādurabhūt kāle taḍit saudāmanī yathā
प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् । आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिक: ॥ २८ ॥
prayujyamāne mayi tāṁ śuddhāṁ bhāgavatīṁ tanum ārabdha-karma-nirvāṇo nyapatat pāñca-bhautikaḥ
कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वत: । शिशयिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभो: ॥ २९ ॥
kalpānta idam ādāya śayāne ’mbhasy udanvataḥ śiśayiṣor anuprāṇaṁ viviśe ’ntar ahaṁ vibhoḥ
सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षत: । मरीचिमिश्रा ऋषय: प्राणेभ्योऽहं च जज्ञिरे ॥ ३० ॥
sahasra-yuga-paryante utthāyedaṁ sisṛkṣataḥ marīci-miśrā ṛṣayaḥ prāṇebhyo ’haṁ ca jajñire
अन्तर्बहिश्च लोकांस्त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रत: । अनुग्रहान्महाविष्णोरविघातगति: क्वचित् ॥ ३१ ॥
antar bahiś ca lokāṁs trīn paryemy askandita-vrataḥ anugrahān mahā-viṣṇor avighāta-gatiḥ kvacit
देवदत्तामिमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् । मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम् ॥ ३२ ॥
deva-dattām imāṁ vīṇāṁ svara-brahma-vibhūṣitām mūrcchayitvā hari-kathāṁ gāyamānaś carāmy aham
प्रगायत: स्ववीर्याणि तीर्थपाद: प्रियश्रवा: । आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥ ३३ ॥
pragāyataḥ sva-vīryāṇi tīrtha-pādaḥ priya-śravāḥ āhūta iva me śīghraṁ darśanaṁ yāti cetasi
एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहु: । भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ॥ ३४ ॥
etad dhy ātura-cittānāṁ mātrā-sparśecchayā muhuḥ bhava-sindhu-plavo dṛṣṭo hari-caryānuvarṇanam
यमादिभिर्योगपथै: कामलोभहतो मुहु: । मुकुन्दसेवया यद्वत्तथात्माद्धा न शाम्यति ॥ ३५ ॥
yamādibhir yoga-pathaiḥ kāma-lobha-hato muhuḥ mukunda-sevayā yadvat tathātmāddhā na śāmyati
सर्वं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम् ॥ ३६ ॥
sarvaṁ tad idam ākhyātaṁ yat pṛṣṭo ’haṁ tvayānagha janma-karma-rahasyaṁ me bhavataś cātma-toṣaṇam
सूत उवाच एवं सम्भाष्य भगवान्नारदो वासवीसुतम् । आमन्त्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनि: ॥ ३७ ॥
sūta uvāca evaṁ sambhāṣya bhagavān nārado vāsavī-sutam āmantrya vīṇāṁ raṇayan yayau yādṛcchiko muniḥ
अहो देवर्षिर्धन्योऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वन: । गायन्माद्यन्निदं तन्त्र्या रमयत्यातुरं जगत् ॥ ३८ ॥
aho devarṣir dhanyo ’yaṁ yat-kīrtiṁ śārṅgadhanvanaḥ gāyan mādyann idaṁ tantryā ramayaty āturaṁ jagat
शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायण: । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं तत: किमकरोद्विभु: ॥ १ ॥
śaunaka uvāca nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ śrutavāṁs tad-abhipretaṁ tataḥ kim akarod vibhuḥ
सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यामाश्रम: पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धन: ॥ २ ॥
sūta uvāca brahma-nadyāṁ sarasvatyām āśramaḥ paścime taṭe śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṁ satra-vardhanaḥ
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मन: स्वयम् ॥ ३ ॥
tasmin sva āśrame vyāso badarī-ṣaṇḍa-maṇḍite āsīno ’pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam
भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत्पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥ ४ ॥
bhakti-yogena manasi samyak praṇihite ’male apaśyat puruṣaṁ pūrṇaṁ māyāṁ ca tad-apāśrayām
यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५ ॥
yayā sammohito jīva ātmānaṁ tri-guṇātmakam paro ’pi manute ’narthaṁ tat-kṛtaṁ cābhipadyate
अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥
anarthopaśamaṁ sākṣād bhakti-yogam adhokṣaje lokasyājānato vidvāṁś cakre sātvata-saṁhitām
यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंस: शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥
yasyāṁ vai śrūyamāṇāyāṁ kṛṣṇe parama-pūruṣe bhaktir utpadyate puṁsaḥ śoka-moha-bhayāpahā
स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनि: ॥ ८ ॥
sa saṁhitāṁ bhāgavatīṁ kṛtvānukramya cātma-jam śukam adhyāpayām āsa nivṛtti-nirataṁ muniḥ
शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरत: सर्वत्रोपेक्षको मुनि: । कस्य वा बृहतीमेतामात्माराम: समभ्यसत् ॥ ९ ॥
śaunaka uvāca sa vai nivṛtti-nirataḥ sarvatropekṣako muniḥ kasya vā bṛhatīm etām ātmārāmaḥ samabhyasat
सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरि: ॥ १० ॥
sūta uvāca ātmārāmāś ca munayo nirgranthā apy urukrame kurvanty ahaitukīṁ bhaktim ittham-bhūta-guṇo hariḥ
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणि: । अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रिय: ॥ ११ ॥
harer guṇākṣipta-matir bhagavān bādarāyaṇiḥ adhyagān mahad ākhyānaṁ nityaṁ viṣṇu-jana-priyaḥ
परीक्षितोऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२ ॥
parīkṣito ’tha rājarṣer janma-karma-vilāpanam saṁsthāṁ ca pāṇḍu-putrāṇāṁ vakṣye kṛṣṇa-kathodayam
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श- भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥ भर्तु: प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
yadā mṛdhe kaurava-sṛñjayānāṁ vīreṣv atho vīra-gatiṁ gateṣu vṛkodarāviddha-gadābhimarśa- bhagnoru-daṇḍe dhṛtarāṣṭra-putre bhartuḥ priyaṁ drauṇir iti sma paśyan kṛṣṇā-sutānāṁ svapatāṁ śirāṁsi upāharad vipriyam eva tasya jugupsitaṁ karma vigarhayanti
माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥
mātā śiśūnāṁ nidhanaṁ sutānāṁ niśamya ghoraṁ paritapyamānā tadārudad vāṣpa-kalākulākṣī tāṁ sāntvayann āha kirīṭamālī
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धो: शिर आततायिन: । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥
tadā śucas te pramṛjāmi bhadre yad brahma-bandhoḥ śira ātatāyinaḥ gāṇḍīva-muktair viśikhair upāhare tvākramya yat snāsyasi dagdha-putrā
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पै: स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूत: । अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥
iti priyāṁ valgu-vicitra-jalpaiḥ sa sāntvayitvācyuta-mitra-sūtaḥ anvādravad daṁśita ugra-dhanvā kapi-dhvajo guru-putraṁ rathena
तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा क: ॥ १८ ॥
tam āpatantaṁ sa vilakṣya dūrāt kumāra-hodvigna-manā rathena parādravat prāṇa-parīpsur urvyāṁ yāvad-gamaṁ rudra-bhayād yathā kaḥ
यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मज: ॥ १९ ॥
yadāśaraṇam ātmānam aikṣata śrānta-vājinam astraṁ brahma-śiro mene ātma-trāṇaṁ dvijātmajaḥ
अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहित: । अजानन्नपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २० ॥
athopaspṛśya salilaṁ sandadhe tat samāhitaḥ ajānann api saṁhāraṁ prāṇa-kṛcchra upasthite
तत: प्रादुष्कृतं तेज: प्रचण्डं सर्वतोदिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१ ॥
tataḥ prāduṣkṛtaṁ tejaḥ pracaṇḍaṁ sarvato diśam prāṇāpadam abhiprekṣya viṣṇuṁ jiṣṇur uvāca ha
अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृते: ॥ २२ ॥
arjuna uvāca kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bāho bhaktānām abhayaṅkara tvam eko dahyamānānām apavargo ’si saṁsṛteḥ
त्वमाद्य: पुरुष: साक्षादीश्वर: प्रकृते: पर: । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३ ॥
tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣād īśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ māyāṁ vyudasya cic-chaktyā kaivalye sthita ātmani
स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतस: । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २४ ॥
sa eva jīva-lokasya māyā-mohita-cetasaḥ vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādi-lakṣaṇam
तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत् ॥ २५ ॥
tathāyaṁ cāvatāras te bhuvo bhāra-jihīrṣayā svānāṁ cānanya-bhāvānām anudhyānāya cāsakṛt
किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् । सर्वतोमुखमायाति तेज: परमदारुणम् ॥ २६ ॥
kim idaṁ svit kuto veti deva-deva na vedmy aham sarvato mukham āyāti tejaḥ parama-dāruṇam
श्रीभगवानुवाच वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७ ॥
śrī-bhagavān uvāca vetthedaṁ droṇa-putrasya brāhmam astraṁ pradarśitam naivāsau veda saṁhāraṁ prāṇa-bādha upasthite
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥
na hy asyānyatamaṁ kiñcid astraṁ pratyavakarśanam jahy astra-teja unnaddham astra-jño hy astra-tejasā
सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुन: परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे ॥ २९ ॥
sūta uvāca śrutvā bhagavatā proktaṁ phālgunaḥ para-vīra-hā spṛṣṭvāpas taṁ parikramya brāhmaṁ brāhmāstraṁ sandadhe
संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत् ॥ ३० ॥
saṁhatyānyonyam ubhayos tejasī śara-saṁvṛte āvṛtya rodasī khaṁ ca vavṛdhāte ’rka-vahnivat
दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील्लोकान् प्रदहन्महत् । दह्यमाना: प्रजा: सर्वा: सांवर्तकममंसत ॥ ३१ ॥
dṛṣṭvāstra-tejas tu tayos trīl lokān pradahan mahat dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṁvartakam amaṁsata
प्रजोपद्रवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम् ॥ ३२ ॥
prajopadravam ālakṣya loka-vyatikaraṁ ca tam mataṁ ca vāsudevasya sañjahārārjuno dvayam
तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबन्धामर्षताम्राक्ष: पशुं रशनया यथा ॥ ३३ ॥
tata āsādya tarasā dāruṇaṁ gautamī-sutam babandhāmarṣa-tāmrākṣaḥ paśuṁ raśanayā yathā
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षण: ॥ ३४ ॥
śibirāya ninīṣantaṁ rajjvā baddhvā ripuṁ balāt prāhārjunaṁ prakupito bhagavān ambujekṣaṇaḥ
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि । योऽसावनागस: सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥
mainaṁ pārthārhasi trātuṁ brahma-bandhum imaṁ jahi yo ’sāv anāgasaḥ suptān avadhīn niśi bālakān
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥
mattaṁ pramattam unmattaṁ suptaṁ bālaṁ striyaṁ jaḍam prapannaṁ virathaṁ bhītaṁ na ripuṁ hanti dharma-vit
स्वप्राणान् य: परप्राणै: प्रपुष्णात्यघृण: खल: । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यध: पुमान् ॥ ३७ ॥
sva-prāṇān yaḥ para-prāṇaiḥ prapuṣṇāty aghṛṇaḥ khalaḥ tad-vadhas tasya hi śreyo yad-doṣād yāty adhaḥ pumān
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥
pratiśrutaṁ ca bhavatā pāñcālyai śṛṇvato mama āhariṣye śiras tasya yas te mānini putra-hā
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसन: ॥ ३९ ॥
tad asau vadhyatāṁ pāpa ātatāyy ātma-bandhu-hā bhartuś ca vipriyaṁ vīra kṛtavān kula-pāṁsanaḥ
सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थ: कृष्णेन चोदित: । नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥
sūta uvāca evaṁ parīkṣatā dharmaṁ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ naicchad dhantuṁ guru-sutaṁ yadyapy ātma-hanaṁ mahān
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथि: । न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥
athopetya sva-śibiraṁ govinda-priya-sārathiḥ nyavedayat taṁ priyāyai śocantyā ātma-jān hatān
तथाहृतं पशुवत् पाशबद्ध- मवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरो: सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥
tathāhṛtaṁ paśuvat pāśa-baddham avāṅ-mukhaṁ karma-jugupsitena nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṁ guroḥ sutaṁ vāma-svabhāvā kṛpayā nanāma ca
उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरु: ॥ ४३ ॥
uvāca cāsahanty asya bandhanānayanaṁ satī mucyatāṁ mucyatām eṣa brāhmaṇo nitarāṁ guruḥ
सरहस्यो धनुर्वेद: सविसर्गोपसंयम: । अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४ ॥
sarahasyo dhanur-vedaḥ savisargopasaṁyamaḥ astra-grāmaś ca bhavatā śikṣito yad-anugrahāt
स एष भगवान्द्रोण: प्रजारूपेण वर्तते । तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसू: कृपी ॥ ४५ ॥
sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajā-rūpeṇa vartate tasyātmano ’rdhaṁ patny āste nānvagād vīrasūḥ kṛpī
तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् । वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णश: ॥ ४६ ॥
tad dharmajña mahā-bhāga bhavadbhir gauravaṁ kulam vṛjinaṁ nārhati prāptuṁ pūjyaṁ vandyam abhīkṣṇaśaḥ
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता । यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहु: ॥ ४७ ॥
mā rodīd asya jananī gautamī pati-devatā yathāhaṁ mṛta-vatsārtā rodimy aśru-mukhī muhuḥ
यै: कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभि: । तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम् ॥ ४८ ॥
yaiḥ kopitaṁ brahma-kulaṁ rājanyair ajitātmabhiḥ tat kulaṁ pradahaty āśu sānubandhaṁ śucārpitam
सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् । राजा धर्मसुतो राज्ञ्या: प्रत्यनन्दद्वचो द्विजा: ॥ ४९ ॥
sūta uvāca dharmyaṁ nyāyyaṁ sakaruṇaṁ nirvyalīkaṁ samaṁ mahat rājā dharma-suto rājñyāḥ pratyanandad vaco dvijāḥ
नकुल: सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जय: । भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषित: ॥ ५० ॥
nakulaḥ sahadevaś ca yuyudhāno dhanañjayaḥ bhagavān devakī-putro ye cānye yāś ca yoṣitaḥ
तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वध: स्मृत: । न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥ ५१ ॥
tatrāhāmarṣito bhīmas tasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ na bhartur nātmanaś cārthe yo ’han suptān śiśūn vṛthā
निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुज: । आलोक्य वदनं सख्युरिदमाहहसन्निव ॥ ५२ ॥
niśamya bhīma-gaditaṁ draupadyāś ca catur-bhujaḥ ālokya vadanaṁ sakhyur idam āha hasann iva
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हण: । मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥ कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
śrī-bhagavān uvāca brahma-bandhur na hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ mayaivobhayam āmnātaṁ paripāhy anuśāsanam kuru pratiśrutaṁ satyaṁ yat tat sāntvayatā priyām priyaṁ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyam eva ca
सूत उवाच अर्जुन: सहसाज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना । मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥
sūta uvāca arjunaḥ sahasājñāya harer hārdam athāsinā maṇiṁ jahāra mūrdhanyaṁ dvijasya saha-mūrdhajam
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत् ॥ ५६ ॥
vimucya raśanā-baddhaṁ bāla-hatyā-hata-prabham tejasā maṇinā hīnaṁ śibirān nirayāpayat
वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक: ॥ ५७ ॥
vapanaṁ draviṇādānaṁ sthānān niryāpaṇaṁ tathā eṣa hi brahma-bandhūnāṁ vadho nānyo ’sti daihikaḥ
पुत्रशोकातुरा: सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया । स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥
putra-śokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā svānāṁ mṛtānāṁ yat kṛtyaṁ cakrur nirharaṇādikam
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
sūta uvāca atha te samparetānāṁ svānām udakam icchatām dātuṁ sakṛṣṇā gaṅgāyāṁ puraskṛtya yayuḥ striyaḥ
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
te ninīyodakaṁ sarve vilapya ca bhṛśaṁ punaḥ āplutā hari-pādābja- rajaḥ-pūta-sarij-jale
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
tatrāsīnaṁ kuru-patiṁ dhṛtarāṣṭraṁ sahānujam gāndhārīṁ putra-śokārtāṁ pṛthāṁ kṛṣṇāṁ ca mādhavaḥ
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
sāntvayām āsa munibhir hata-bandhūñ śucārpitān bhūteṣu kālasya gatiṁ darśayan na pratikriyām
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
sādhayitvājāta-śatroḥ svaṁ rājyaṁ kitavair hṛtam ghātayitvāsato rājñaḥ kaca-sparśa-kṣatāyuṣaḥ
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
yājayitvāśvamedhais taṁ tribhir uttama-kalpakaiḥ tad-yaśaḥ pāvanaṁ dikṣu śata-manyor ivātanot
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
āmantrya pāṇḍu-putrāṁś ca śaineyoddhava-saṁyutaḥ dvaipāyanādibhir vipraiḥ pūjitaiḥ pratipūjitaḥ
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
gantuṁ kṛtamatir brahman dvārakāṁ ratham āsthitaḥ upalebhe ’bhidhāvantīm uttarāṁ bhaya-vihvalām
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
uttarovāca pāhi pāhi mahā-yogin deva-deva jagat-pate nānyaṁ tvad abhayaṁ paśye yatra mṛtyuḥ parasparam
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
abhidravati mām īśa śaras taptāyaso vibho kāmaṁ dahatu māṁ nātha mā me garbho nipātyatām
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
sūta uvāca upadhārya vacas tasyā bhagavān bhakta-vatsalaḥ apāṇḍavam idaṁ kartuṁ drauṇer astram abudhyata
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
tarhy evātha muni-śreṣṭha pāṇḍavāḥ pañca sāyakān ātmano ’bhimukhān dīptān ālakṣyāstrāṇy upādaduḥ
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
vyasanaṁ vīkṣya tat teṣām ananya-viṣayātmanām sudarśanena svāstreṇa svānāṁ rakṣāṁ vyadhād vibhuḥ
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
antaḥsthaḥ sarva-bhūtānām ātmā yogeśvaro hariḥ sva-māyayāvṛṇod garbhaṁ vairāṭyāḥ kuru-tantave
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
yadyapy astraṁ brahma-śiras tv amoghaṁ cāpratikriyam vaiṣṇavaṁ teja āsādya samaśāmyad bhṛgūdvaha
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
mā maṁsthā hy etad āścaryaṁ sarvāścaryamaye ’cyute ya idaṁ māyayā devyā sṛjaty avati hanty ajaḥ
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
brahma-tejo-vinirmuktair ātmajaiḥ saha kṛṣṇayā prayāṇābhimukhaṁ kṛṣṇam idam āha pṛthā satī
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
kunty uvāca namasye puruṣaṁ tvādyam īśvaraṁ prakṛteḥ param alakṣyaṁ sarva-bhūtānām antar bahir avasthitam
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
māyā-javanikācchannam ajñādhokṣajam avyayam na lakṣyase mūḍha-dṛśā naṭo nāṭyadharo yathā
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
tathā paramahaṁsānāṁ munīnām amalātmanām bhakti-yoga-vidhānārthaṁ kathaṁ paśyema hi striyaḥ
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
kṛṣṇāya vāsudevāya devakī-nandanāya ca nanda-gopa-kumārāya govindāya namo namaḥ
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
namaḥ paṅkaja-nābhāya namaḥ paṅkaja-māline namaḥ paṅkaja-netrāya namas te paṅkajāṅghraye
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
yathā hṛṣīkeśa khalena devakī kaṁsena ruddhāticiraṁ śucārpitā vimocitāhaṁ ca sahātmajā vibho tvayaiva nāthena muhur vipad-gaṇāt
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
viṣān mahāgneḥ puruṣāda-darśanād asat-sabhāyā vana-vāsa-kṛcchrataḥ mṛdhe mṛdhe ’neka-mahārathāstrato drauṇy-astrataś cāsma hare ’bhirakṣitāḥ
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
vipadaḥ santu tāḥ śaśvat tatra tatra jagad-guro bhavato darśanaṁ yat syād apunar bhava-darśanam
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
janmaiśvarya-śruta-śrībhir edhamāna-madaḥ pumān naivārhaty abhidhātuṁ vai tvām akiñcana-gocaram
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
namo ’kiñcana-vittāya nivṛtta-guṇa-vṛttaye ātmārāmāya śāntāya kaivalya-pataye namaḥ
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
manye tvāṁ kālam īśānam anādi-nidhanaṁ vibhum samaṁ carantaṁ sarvatra bhūtānāṁ yan mithaḥ kaliḥ
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
na veda kaścid bhagavaṁś cikīrṣitaṁ tavehamānasya nṛṇāṁ viḍambanam na yasya kaścid dayito ’sti karhicid dveṣyaś ca yasmin viṣamā matir nṛṇām
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
janma karma ca viśvātmann ajasyākartur ātmanaḥ tiryaṅ-nṝṣiṣu yādaḥsu tad atyanta-viḍambanam
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
gopy ādade tvayi kṛtāgasi dāma tāvad yā te daśāśru-kalilāñjana-sambhramākṣam vaktraṁ ninīya bhaya-bhāvanayā sthitasya sā māṁ vimohayati bhīr api yad bibheti
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
kecid āhur ajaṁ jātaṁ puṇya-ślokasya kīrtaye yadoḥ priyasyānvavāye malayasyeva candanam
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
apare vasudevasya devakyāṁ yācito ’bhyagāt ajas tvam asya kṣemāya vadhāya ca sura-dviṣām
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
bhārāvatāraṇāyānye bhuvo nāva ivodadhau sīdantyā bhūri-bhāreṇa jāto hy ātma-bhuvārthitaḥ
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
bhave ’smin kliśyamānānām avidyā-kāma-karmabhiḥ śravaṇa-smaraṇārhāṇi kariṣyann iti kecana
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
śṛṇvanti gāyanti gṛṇanty abhīkṣṇaśaḥ smaranti nandanti tavehitaṁ janāḥ ta eva paśyanty acireṇa tāvakaṁ bhava-pravāhoparamaṁ padāmbujam
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
apy adya nas tvaṁ sva-kṛtehita prabho jihāsasi svit suhṛdo ’nujīvinaḥ yeṣāṁ na cānyad bhavataḥ padāmbujāt parāyaṇaṁ rājasu yojitāṁhasām
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
ke vayaṁ nāma-rūpābhyāṁ yadubhiḥ saha pāṇḍavāḥ bhavato ’darśanaṁ yarhi hṛṣīkāṇām iveśituḥ
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
neyaṁ śobhiṣyate tatra yathedānīṁ gadādhara tvat-padair aṅkitā bhāti sva-lakṣaṇa-vilakṣitaiḥ
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
ime jana-padāḥ svṛddhāḥ supakvauṣadhi-vīrudhaḥ vanādri-nady-udanvanto hy edhante tava vīkṣitaiḥ
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
atha viśveśa viśvātman viśva-mūrte svakeṣu me sneha-pāśam imaṁ chindhi dṛḍhaṁ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
tvayi me ’nanya-viṣayā matir madhu-pate ’sakṛt ratim udvahatād addhā gaṅgevaugham udanvati
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug- rājanya-vaṁśa-dahanānapavarga-vīrya govinda go-dvija-surārti-harāvatāra yogeśvarākhila-guro bhagavan namas te
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
sūta uvāca pṛthayetthaṁ kala-padaiḥ pariṇūtākhilodayaḥ mandaṁ jahāsa vaikuṇṭho mohayann iva māyayā
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
tāṁ bāḍham ity upāmantrya praviśya gajasāhvayam striyaś ca sva-puraṁ yāsyan premṇā rājñā nivāritaḥ
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
vyāsādyair īśvarehājñaiḥ kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā prabodhito ’pītihāsair nābudhyata śucārpitaḥ
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
āha rājā dharma-sutaś cintayan suhṛdāṁ vadham prākṛtenātmanā viprāḥ sneha-moha-vaśaṁ gataḥ
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
aho me paśyatājñānaṁ hṛdi rūḍhaṁ durātmanaḥ pārakyasyaiva dehasya bahvyo me ’kṣauhiṇīr hatāḥ
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
bāla-dvija-suhṛn-mitra- pitṛ-bhrātṛ-guru-druhaḥ na me syān nirayān mokṣo hy api varṣāyutāyutaiḥ
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
naino rājñaḥ prajā-bhartur dharma-yuddhe vadho dviṣām iti me na tu bodhāya kalpate śāsanaṁ vacaḥ
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
strīṇāṁ mad-dhata-bandhūnāṁ droho yo ’sāv ihotthitaḥ karmabhir gṛhamedhīyair nāhaṁ kalpo vyapohitum
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ surayā vā surākṛtam bhūta-hatyāṁ tathaivaikāṁ na yajñair mārṣṭum arhati
सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥
sūta uvāca iti bhītaḥ prajā-drohāt sarva-dharma-vivitsayā tato vinaśanaṁ prāgād yatra deva-vrato ’patat
तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥
tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇa-bhūṣitaiḥ anvagacchan rathair viprā vyāsa-dhaumyādayas tathā
भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥
bhagavān api viprarṣe rathena sa-dhanañjayaḥ sa tair vyarocata nṛpaḥ kuvera iva guhyakaiḥ
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥
dṛṣṭvā nipatitaṁ bhūmau divaś cyutam ivāmaram praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṁ sānugāḥ saha cakriṇā
तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥
tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaś ca sattama rājarṣayaś ca tatrāsan draṣṭuṁ bharata-puṅgavam
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥
parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukā-sutaḥ vasiṣṭha indrapramadas trito gṛtsamado ’sitaḥ kakṣīvān gautamo ’triś ca kauśiko ’tha sudarśanaḥ
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥
anye ca munayo brahman brahmarātādayo ’malāḥ śiṣyair upetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ
तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥
tān sametān mahā-bhāgān upalabhya vasūttamaḥ pūjayām āsa dharma-jño deśa-kāla-vibhāgavit
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥
kṛṣṇaṁ ca tat-prabhāva-jña āsīnaṁ jagad-īśvaram hṛdi-sthaṁ pūjayām āsa māyayopātta-vigraham
पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥
pāṇḍu-putrān upāsīnān praśraya-prema-saṅgatān abhyācaṣṭānurāgāśrair andhībhūtena cakṣuṣā
अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥
aho kaṣṭam aho ’nyāyyaṁ yad yūyaṁ dharma-nandanāḥ jīvituṁ nārhatha kliṣṭaṁ vipra-dharmācyutāśrayāḥ
संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥
saṁsthite ’tirathe pāṇḍau pṛthā bāla-prajā vadhūḥ yuṣmat-kṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥
sarvaṁ kāla-kṛtaṁ manye bhavatāṁ ca yad-apriyam sapālo yad-vaśe loko vāyor iva ghanāvaliḥ
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥
yatra dharma-suto rājā gadā-pāṇir vṛkodaraḥ kṛṣṇo ’strī gāṇḍivaṁ cāpaṁ suhṛt kṛṣṇas tato vipat
न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥
na hy asya karhicid rājan pumān veda vidhitsitam yad vijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo ’pi hi
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥
tasmād idaṁ daiva-tantraṁ vyavasya bharatarṣabha tasyānuvihito ’nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho
एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥
eṣa vai bhagavān sākṣād ādyo nārāyaṇaḥ pumān mohayan māyayā lokaṁ gūḍhaś carati vṛṣṇiṣu
अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥
asyānubhāvaṁ bhagavān veda guhyatamaṁ śivaḥ devarṣir nāradaḥ sākṣād bhagavān kapilo nṛpa
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥
yaṁ manyase mātuleyaṁ priyaṁ mitraṁ suhṛttamam akaroḥ sacivaṁ dūtaṁ sauhṛdād atha sārathim
सर्वात्मन: समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ २१ ॥
sarvātmanaḥ sama-dṛśo hy advayasyānahaṅkṛteḥ tat-kṛtaṁ mati-vaiṣamyaṁ niravadyasya na kvacit
तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥
tathāpy ekānta-bhakteṣu paśya bhūpānukampitam yan me ’sūṁs tyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥
bhaktyāveśya mano yasmin vācā yan-nāma kīrtayan tyajan kalevaraṁ yogī mucyate kāma-karmabhiḥ
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥
sa deva-devo bhagavān pratīkṣatāṁ kalevaraṁ yāvad idaṁ hinomy aham prasanna-hāsāruṇa-locanollasan- mukhāmbujo dhyāna-pathaś catur-bhujaḥ
सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुशृण्वताम् ॥ २५ ॥
sūta uvāca yudhiṣṭhiras tad ākarṇya śayānaṁ śara-pañjare apṛcchad vividhān dharmān ṛṣīṇāṁ cānuśṛṇvatām
पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥
puruṣa-sva-bhāva-vihitān yathā-varṇaṁ yathāśramam vairāgya-rāgopādhibhyām āmnātobhaya-lakṣaṇān
दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥
dāna-dharmān rāja-dharmān mokṣa-dharmān vibhāgaśaḥ strī-dharmān bhagavad-dharmān samāsa-vyāsa-yogataḥ
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥
dharmārtha-kāma-mokṣāṁś ca sahopāyān yathā mune nānākhyānetihāseṣu varṇayām āsa tattvavit
धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥
dharmaṁ pravadatas tasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ yo yoginaś chanda-mṛtyor vāñchitas tūttarāyaṇaḥ
तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुर:स्थितेऽमीलितदृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥
tadopasaṁhṛtya giraḥ sahasraṇīr vimukta-saṅgaṁ mana ādi-pūruṣe kṛṣṇe lasat-pīta-paṭe catur-bhuje puraḥ sthite ’mīlita-dṛg vyadhārayat
विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥
viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhas tad-īkṣayaivāśu gatā-yudha-śramaḥ nivṛtta-sarvendriya-vṛtti-vibhramas tuṣṭāva janyaṁ visṛjañ janārdanam
श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाह: ॥ ३२ ॥
śrī-bhīṣma uvāca iti matir upakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sātvata-puṅgave vibhūmni sva-sukham upagate kvacid vihartuṁ prakṛtim upeyuṣi yad-bhava-pravāhaḥ
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥
tri-bhuvana-kamanaṁ tamāla-varṇaṁ ravi-kara-gaura-vara-ambaraṁ dadhāne vapur alaka-kulāvṛtānanābjaṁ vijaya-sakhe ratir astu me ’navadyā
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥
yudhi turaga-rajo-vidhūmra-viṣvak- kaca-lulita-śramavāry-alaṅkṛtāsye mama niśita-śarair vibhidyamāna- tvaci vilasat-kavace ’stu kṛṣṇa ātmā
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥
sapadi sakhi-vaco niśamya madhye nija-parayor balayo rathaṁ niveśya sthitavati para-sainikāyur akṣṇā hṛtavati pārtha-sakhe ratir mamāstu
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥
vyavahita-pṛtanā-mukhaṁ nirīkṣya sva-jana-vadhād vimukhasya doṣa-buddhyā kumatim aharad ātma-vidyayā yaś caraṇa-ratiḥ paramasya tasya me ’stu
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥
sva-nigamam apahāya mat-pratijñām ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ dhṛta-ratha-caraṇo ’bhyayāc caladgur harir iva hantum ibhaṁ gatottarīyaḥ
शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥
śita-viśikha-hato viśīrṇa-daṁśaḥ kṣataja-paripluta ātatāyino me prasabham abhisasāra mad-vadhārthaṁ sa bhavatu me bhagavān gatir mukundaḥ
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥
vijaya-ratha-kuṭumbha ātta-totre dhṛta-haya-raśmini tac-chriyekṣaṇīye bhagavati ratir astu me mumūrṣor yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ sva-rūpam
ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा: प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥
lalita-gati-vilāsa-valguhāsa- praṇaya-nirīkṣaṇa-kalpitorumānāḥ kṛtam anukṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtim agan kila yasya gopa-vadhvaḥ
मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त: सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥
muni-gaṇa-nṛpa-varya-saṅkule ’ntaḥ- sadasi yudhiṣṭhira-rājasūya eṣām arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśi-gocara eṣa āvir ātmā
तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥
tam imam aham ajaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātma-kalpitānām pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁ samadhi-gato ’smi vidhūta-bheda-mohaḥ
सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥
sūta uvāca kṛṣṇa evaṁ bhagavati mano-vāg-dṛṣṭi-vṛttibhiḥ ātmany ātmānam āveśya so ’ntaḥśvāsa upāramat
सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥
sampadyamānam ājñāya bhīṣmaṁ brahmaṇi niṣkale sarve babhūvus te tūṣṇīṁ vayāṁsīva dinātyaye
तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥
tatra dundubhayo nedur deva-mānava-vāditāḥ śaśaṁsuḥ sādhavo rājñāṁ khāt petuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ
तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥
tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṁ duḥkhito ’bhavat
तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥
tuṣṭuvur munayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṁ tad-guhya-nāmabhiḥ tatas te kṛṣṇa-hṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ
ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥
tato yudhiṣṭhiro gatvā saha-kṛṣṇo gajāhvayam pitaraṁ sāntvayām āsa gāndhārīṁ ca tapasvinīm
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥
pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ cakāra rājyaṁ dharmeṇa pitṛ-paitāmahaṁ vibhuḥ
शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: । सहानुजै: प्रत्यवरुद्धभोजन: कथं प्रवृत्त: किमकारषीत्तत: ॥ १ ॥
śaunaka uvāca hatvā svariktha-spṛdha ātatāyino yudhiṣṭhiro dharma-bhṛtāṁ variṣṭhaḥ sahānujaiḥ pratyavaruddha-bhojanaḥ kathaṁ pravṛttaḥ kim akāraṣīt tataḥ
सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरि: । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥
sūta uvāca vaṁśaṁ kuror vaṁśa-davāgni-nirhṛtaṁ saṁrohayitvā bhava-bhāvano hariḥ niveśayitvā nija-rājya īśvaro yudhiṣṭhiraṁ prīta-manā babhūva ha
निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रम: । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रय: परिध्युपान्तामनुजानुवर्तित: ॥ ३ ॥
niśamya bhīṣmoktam athācyutoktaṁ pravṛtta-vijñāna-vidhūta-vibhramaḥ śaśāsa gām indra ivājitāśrayaḥ paridhyupāntām anujānuvartitaḥ
कामं ववर्ष पर्जन्य: सर्वकामदुघा मही । सिषिचु: स्म व्रजान् गाव: पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥
kāmaṁ vavarṣa parjanyaḥ sarva-kāma-dughā mahī siṣicuḥ sma vrajān gāvaḥ payasodhasvatīr mudā
नद्य: समुद्रा गिरय: सवनस्पतिवीरुध: । फलन्त्योषधय: सर्वा: काममन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥
nadyaḥ samudrā girayaḥ savanaspati-vīrudhaḥ phalanty oṣadhayaḥ sarvāḥ kāmam anvṛtu tasya vai
नाधयो व्याधय: क्लेशा दैवभूतात्महेतव: । अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥
nādhayo vyādhayaḥ kleśā daiva-bhūtātma-hetavaḥ ajāta-śatrāv abhavan jantūnāṁ rājñi karhicit
उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरि: । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥
uṣitvā hāstinapure māsān katipayān hariḥ suhṛdāṁ ca viśokāya svasuś ca priya-kāmyayā
आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञात: परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित्परिष्वक्तोऽभिवादित: ॥ ८ ॥
āmantrya cābhyanujñātaḥ pariṣvajyābhivādya tam āruroha rathaṁ kaiścit pariṣvakto ’bhivāditaḥ
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
subhadrā draupadī kuntī virāṭa-tanayā tathā gāndhārī dhṛtarāṣṭraś ca yuyutsur gautamo yamau vṛkodaraś ca dhaumyaś ca striyo matsya-sutādayaḥ na sehire vimuhyanto virahaṁ śārṅga-dhanvanaḥ
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
sat-saṅgān mukta-duḥsaṅgo hātuṁ notsahate budhaḥ kīrtyamānaṁ yaśo yasya sakṛd ākarṇya rocanam tasmin nyasta-dhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṁ katham darśana-sparśa-saṁlāpa- śayanāsana-bhojanaiḥ
सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतस: । वीक्षन्त: स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥
sarve te ’nimiṣair akṣais tam anu druta-cetasaḥ vīkṣantaḥ sneha-sambaddhā vicelus tatra tatra ha
न्यरुन्धन्नुद्गलद्बाष्पमौत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्बान्धवस्त्रिय: ॥ १४ ॥
nyarundhann udgalad bāṣpam autkaṇṭhyād devakī-sute niryāty agārān no ’bhadram iti syād bāndhava-striyaḥ
मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखा: । धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥
mṛdaṅga-śaṅkha-bheryaś ca vīṇā-paṇava-gomukhāḥ dhundhury-ānaka-ghaṇṭādyā nedur dundubhayas tathā
प्रासादशिखरारूढा: कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषु: कुसुमै: कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणा: ॥ १६ ॥
prāsāda-śikharārūḍhāḥ kuru-nāryo didṛkṣayā vavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṁ prema-vrīḍā-smitekṣaṇāḥ
सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्नदण्डं गुडाकेश: प्रिय: प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥
sitātapatraṁ jagrāha muktādāma-vibhūṣitam ratna-daṇḍaṁ guḍākeśaḥ priyaḥ priyatamasya ha
उद्धव: सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते । विकीर्यमाण: कुसुमै रेजे मधुपति: पथि ॥ १८ ॥
uddhavaḥ sātyakiś caiva vyajane paramādbhute vikīryamāṇaḥ kusumai reje madhu-patiḥ pathi
अश्रूयन्ताशिष: सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिता: । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १९ ॥
aśrūyantāśiṣaḥ satyās tatra tatra dvijeritāḥ nānurūpānurūpāś ca nirguṇasya guṇātmanaḥ
अन्योन्यमासीत्सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहर: ॥ २० ॥
anyonyam āsīt sañjalpa uttama-śloka-cetasām kauravendra-pura-strīṇāṁ sarva-śruti-mano-haraḥ
स वै किलायं पुरुष: पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥
sa vai kilāyaṁ puruṣaḥ purātano ya eka āsīd aviśeṣa ātmani agre guṇebhyo jagad-ātmanīśvare nimīlitātman niśi supta-śaktiṣu
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥
sa eva bhūyo nija-vīrya-coditāṁ sva-jīva-māyāṁ prakṛtiṁ sisṛkṣatīm anāma-rūpātmani rūpa-nāmanī vidhitsamāno ’nusasāra śāstra-kṛt
स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वन: । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥
sa vā ayaṁ yat padam atra sūrayo jitendriyā nirjita-mātariśvanaḥ paśyanti bhakty-utkalitāmalātmanā nanv eṣa sattvaṁ parimārṣṭum arhati
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभि: । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥
sa vā ayaṁ sakhy anugīta-sat-katho vedeṣu guhyeṣu ca guhya-vādibhiḥ ya eka īśo jagad-ātma-līlayā sṛjaty avaty atti na tatra sajjate
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वत: किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५ ॥
yadā hy adharmeṇa tamo-dhiyo nṛpā jīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kila dhatte bhagaṁ satyam ṛtaṁ dayāṁ yaśo bhavāya rūpāṇi dadhad yuge yuge
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदो: कुल- महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसामृषभ: श्रिय: पति: स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥
aho alaṁ ślāghyatamaṁ yadoḥ kulam aho alaṁ puṇyatamaṁ madhor vanam yad eṣa puṁsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ sva-janmanā caṅkramaṇena cāñcati
अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुव: । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजा: ॥ २७ ॥
aho bata svar-yaśasas tiraskarī kuśasthalī puṇya-yaśaskarī bhuvaḥ paśyanti nityaṁ yad anugraheṣitaṁ smitāvalokaṁ sva-patiṁ sma yat-prajāḥ
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वर: समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभि: । पिबन्ति या: सख्यधरामृतं मुहु- र्व्रजस्त्रिय: सम्मुमुहुर्यदाशया: ॥ २८ ॥
nūnaṁ vrata-snāna-hutādineśvaraḥ samarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥ pibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṁ muhur vraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ
या वीर्यशुल्केन हृता: स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिण: । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रश: ॥ २९ ॥
yā vīrya-śulkena hṛtāḥ svayaṁvare pramathya caidya-pramukhān hi śuṣmiṇaḥ pradyumna-sāmbāmba-sutādayo ’parā yāś cāhṛtā bhauma-vadhe sahasraśaḥ
एता: परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात्पुष्करलोचन: पति- र्न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ ३० ॥
etāḥ paraṁ strītvam apāstapeśalaṁ nirasta-śaucaṁ bata sādhu kurvate yāsāṁ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan
एवंविधा गदन्तीनां स गिर: पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरि: ॥ ३१ ॥
evaṁvidhā gadantīnāṁ sa giraḥ pura-yoṣitām nirīkṣaṇenābhinandan sasmitena yayau hariḥ
अजातशत्रु: पृतनां गोपीथाय मधुद्विष: । परेभ्य: शङ्कित: स्नेहात्प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥
ajāta-śatruḥ pṛtanāṁ gopīthāya madhu-dviṣaḥ parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkta catur-aṅgiṇīm
अथ दूरागतान् शौरि: कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियै: ॥ ३३ ॥
atha dūrāgatān śauriḥ kauravān virahāturān sannivartya dṛḍhaṁ snigdhān prāyāt sva-nagarīṁ priyaiḥ
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
kuru-jāṅgala-pāñcālān śūrasenān sayāmunān brahmāvartaṁ kurukṣetraṁ matsyān sārasvatān atha maru-dhanvam atikramya sauvīrābhīrayoḥ parān ānartān bhārgavopāgāc chrāntavāho manāg vibhuḥ
तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरि: प्रत्युद्यतार्हण: । सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥
tatra tatra ha tatratyair hariḥ pratyudyatārhaṇaḥ sāyaṁ bheje diśaṁ paścād gaviṣṭho gāṁ gatas tadā
सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान्स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १ ॥
sūta uvāca ānartān sa upavrajya svṛddhāñ jana-padān svakān dadhmau daravaraṁ teṣāṁ viṣādaṁ śamayann iva
स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमान: करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वन: ॥ २ ॥
sa uccakāśe dhavalodaro daro ’py urukramasyādharaśoṇa-śoṇimā dādhmāyamānaḥ kara-kañja-sampuṭe yathābja-khaṇḍe kala-haṁsa utsvanaḥ
तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् । प्रत्युद्ययु: प्रजा: सर्वा भर्तृदर्शनलालसा: ॥ ३ ॥
tam upaśrutya ninadaṁ jagad-bhaya-bhayāvaham pratyudyayuḥ prajāḥ sarvā bhartṛ-darśana-lālasāḥ
तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवादृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥
tatropanīta-balayo raver dīpam ivādṛtāḥ ātmārāmaṁ pūrṇa-kāmaṁ nija-lābhena nityadā prīty-utphulla-mukhāḥ procur harṣa-gadgadayā girā pitaraṁ sarva-suhṛdam avitāram ivārbhakāḥ
नता: स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेममिहेच्छतां परं न यत्र काल: प्रभवेत् पर: प्रभु: ॥ ६ ॥
natāḥ sma te nātha sadāṅghri-paṅkajaṁ viriñca-vairiñcya-surendra-vanditam parāyaṇaṁ kṣemam ihecchatāṁ paraṁ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ
भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वमेव माताथ सुहृत्पति: पिता । त्वं सद्गुरुर्न: परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७ ॥
bhavāya nas tvaṁ bhava viśva-bhāvana tvam eva mātātha suhṛt-patiḥ pitā tvaṁ sad-gurur naḥ paramaṁ ca daivataṁ yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima
अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् । प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ ८ ॥
aho sanāthā bhavatā sma yad vayaṁ traiviṣṭapānām api dūra-darśanam prema-smita-snigdha-nirīkṣaṇānanaṁ paśyema rūpaṁ tava sarva-saubhagam
यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया । तत्राब्दकोटिप्रतिम: क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९ ॥
yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṁ vinākṣṇor iva nas tavācyuta
कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्टयाखिलतापशोषणम । जीवेम ते सुन्दरहासशोभितमपश्यमाना वदनं मनोहरम । इति चोदीरिता वाच: प्रजानां भक्तवत्सल । शृण्वानोऽनुग्रहं दृष्टया वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ १० ॥
kathaṁ vayaṁ nātha ciroṣite tvayi prasanna-dṛṣṭyākhila-tāpa-śoṣaṇam jīvema te sundara-hāsa-śobhitam apaśyamānā vadanaṁ manoharam iti codīritā vācaḥ prajānāṁ bhakta-vatsalaḥ śṛṇvāno ’nugrahaṁ dṛṣṭyā vitanvan prāviśat puram
मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभि: । आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव ॥ ११ ॥
madhu-bhoja-daśārhārha- kukurāndhaka-vṛṣṇibhiḥ ātma-tulya-balair guptāṁ nāgair bhogavatīm iva
सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमै: । उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम् ॥ १२ ॥
sarvartu-sarva-vibhava- puṇya-vṛkṣa-latāśramaiḥ udyānopavanārāmair vṛta-padmākara-śriyam
गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् । चित्रध्वजपताकाग्रैरन्त: प्रतिहतातपाम् ॥ १३ ॥
gopura-dvāra-mārgeṣu kṛta-kautuka-toraṇām citra-dhvaja-patākāgrair antaḥ pratihatātapām
सम्मार्जितमहामार्गरथ्यापणकचत्वराम् । सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरै: ॥ १४ ॥
sammārjita-mahā-mārga- rathyāpaṇaka-catvarām siktāṁ gandha-jalair uptāṁ phala-puṣpākṣatāṅkuraiḥ
द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभि: । अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
dvāri dvāri gṛhāṇāṁ ca dadhy-akṣata-phalekṣubhiḥ alaṅkṛtāṁ pūrṇa-kumbhair balibhir dhūpa-dīpakaiḥ
निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥
niśamya preṣṭham āyāntaṁ vasudevo mahā-manāḥ akrūraś cograsenaś ca rāmaś cādbhuta-vikramaḥ pradyumnaś cārudeṣṇaś ca sāmbo jāmbavatī-sutaḥ praharṣa-vegocchaśita- śayanāsana-bhojanāḥ
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणै: ससुमङ्गलै: । शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृता: । प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टा: प्रणयागतसाध्वसा: ॥ १८ ॥
vāraṇendraṁ puraskṛtya brāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥ śaṅkha-tūrya-ninādena brahma-ghoṣeṇa cādṛtāḥ pratyujjagmū rathair hṛṣṭāḥ praṇayāgata-sādhvasāḥ
वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुका: । लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रिय: ॥ १९ ॥
vāramukhyāś ca śataśo yānais tad-darśanotsukāḥ lasat-kuṇḍala-nirbhāta- kapola-vadana-śriyaḥ
नटनर्तकगन्धर्वा: सूतमागधवन्दिन: । गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २० ॥
naṭa-nartaka-gandharvāḥ sūta-māgadha-vandinaḥ gāyanti cottamaśloka- caritāny adbhutāni ca
भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम् । यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २१ ॥
bhagavāṁs tatra bandhūnāṁ paurāṇām anuvartinām yathā-vidhy upasaṅgamya sarveṣāṁ mānam ādadhe
प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणै: । आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभु: ॥ २२ ॥
prahvābhivādanāśleṣa- kara-sparśa-smitekṣaṇaiḥ āśvāsya cāśvapākebhyo varaiś cābhimatair vibhuḥ
स्वयं च गुरुभिर्विप्रै: सदारै: स्थविरैरपि । आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २३ ॥
svayaṁ ca gurubhir vipraiḥ sadāraiḥ sthavirair api āśīrbhir yujyamāno ’nyair vandibhiś cāviśat puram
राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकाया: कुलस्त्रिय: । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवा: ॥ २४ ॥
rāja-mārgaṁ gate kṛṣṇe dvārakāyāḥ kula-striyaḥ harmyāṇy āruruhur vipra tad-īkṣaṇa-mahotsavāḥ
नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि दृश: श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५ ॥
nityaṁ nirīkṣamāṇānāṁ yad api dvārakaukasām na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam
श्रियो निवासो यस्योर: पानपात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६ ॥
śriyo nivāso yasyoraḥ pāna-pātraṁ mukhaṁ dṛśām bāhavo loka-pālānāṁ sāraṅgāṇāṁ padāmbujam
सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृत: प्रसूनवर्षैरभिवर्षित: पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतै: ॥ २७ ॥
sitātapatra-vyajanair upaskṛtaḥ prasūna-varṣair abhivarṣitaḥ pathi piśaṅga-vāsā vana-mālayā babhau ghano yathārkoḍupa-cāpa-vaidyutaiḥ
प्रविष्टस्तु गृहं पित्रो: परिष्वक्त: स्वमातृभि: । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८ ॥
praviṣṭas tu gṛhaṁ pitroḥ pariṣvaktaḥ sva-mātṛbhiḥ vavande śirasā sapta devakī-pramukhā mudā
ता: पुत्रमङ्कमारोप्य स्नेहस्नुतपयोधरा: । हर्षविह्वलितात्मान: सिषिचुर्नेत्रजैर्जलै: ॥ २९ ॥
tāḥ putram aṅkam āropya sneha-snuta-payodharāḥ harṣa-vihvalitātmānaḥ siṣicur netrajair jalaiḥ
अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ ३० ॥
athāviśat sva-bhavanaṁ sarva-kāmam anuttamam prāsādā yatra patnīnāṁ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa
पत्न्य: पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवा: । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनानना: ॥ ३१ ॥
patnyaḥ patiṁ proṣya gṛhānupāgataṁ vilokya sañjāta-mano-mahotsavāḥ uttasthur ārāt sahasāsanāśayāt sākaṁ vratair vrīḍita-locanānanāḥ
तमात्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावा: परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयो- र्विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ ३२ ॥
tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanā duranta-bhāvāḥ parirebhire patim niruddham apy āsravad ambu netrayor vilajjatīnāṁ bhṛgu-varya vaiklavāt
यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत- स्तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदा- च्चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ ३३ ॥
yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṁ navaṁ navam pade pade kā virameta tat-padāc calāpi yac chrīr na jahāti karhicit
एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मना- मक्षौहिणीभि: परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुध: ॥ ३४ ॥
evaṁ nṛpāṇāṁ kṣiti-bhāra-janmanām akṣauhiṇībhiḥ parivṛtta-tejasām vidhāya vairaṁ śvasano yathānalaṁ mitho vadhenoparato nirāyudhaḥ
स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्ण: स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५ ॥
sa eṣa nara-loke ’sminn avatīrṇaḥ sva-māyayā reme strī-ratna-kūṭastho bhagavān prākṛto yathā
उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास- व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । सम्मुह्य चापमजहात्प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकु: ॥ ३६ ॥
uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa- vrīḍāvaloka-nihato madano ’pi yāsām sammuhya cāpam ajahāt pramadottamās tā yasyendriyaṁ vimathituṁ kuhakair na śekuḥ
तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुध: ॥ ३७ ॥
tam ayaṁ manyate loko hy asaṅgam api saṅginam ātmaupamyena manujaṁ vyāpṛṇvānaṁ yato ’budhaḥ
एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: । न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥
etad īśanam īśasya prakṛti-stho ’pi tad-guṇaiḥ na yujyate sadātma-sthair yathā buddhis tad-āśrayā
तं मेनिरेऽबला मूढा: स्त्रैणं चानुव्रतं रह: । अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ३९ ॥
taṁ menire ’balā mūḍhāḥ straiṇaṁ cānuvrataṁ rahaḥ apramāṇa-vido bhartur īśvaraṁ matayo yathā
शौनक उवाच अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा । उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवित: पुन: ॥ १ ॥
śaunaka uvāca aśvatthāmnopasṛṣṭena brahma-śīrṣṇoru-tejasā uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ
तस्य जन्म महाबुद्धे: कर्माणि च महात्मन: । निधनं च यथैवासीत्स प्रेत्य गतवान् यथा ॥ २ ॥
tasya janma mahā-buddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ nidhanaṁ ca yathaivāsīt sa pretya gatavān yathā
तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुक: ॥ ३ ॥
tad idaṁ śrotum icchāmo gadituṁ yadi manyase brūhi naḥ śraddadhānānāṁ yasya jñānam adāc chukaḥ
सूत उवाच अपीपलद्धर्मराज: पितृवद् रञ्जयन् प्रजा: । नि:स्पृह: सर्वकामेभ्य: कृष्णपादानुसेवया ॥ ४ ॥
sūta uvāca apīpalad dharma-rājaḥ pitṛvad rañjayan prajāḥ niḥspṛhaḥ sarva-kāmebhyaḥ kṛṣṇa-pādānusevayā
सम्पद: क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही । जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम् ॥ ५ ॥
sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī jambudvīpādhipatyaṁ ca yaśaś ca tri-divaṁ gatam
किं ते कामा: सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजा: । अधिजह्रुर्मुदं राज्ञ: क्षुधितस्य यथेतरे ॥ ६ ॥
kiṁ te kāmāḥ sura-spārhā mukunda-manaso dvijāḥ adhijahrur mudaṁ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare
मातुर्गर्भगतो वीर: स तदा भृगुनन्दन । ददर्श पुरुषं कञ्चिद्दह्यमानोऽस्त्रतेजसा ॥ ७ ॥
mātur garbha-gato vīraḥ sa tadā bhṛgu-nandana dadarśa puruṣaṁ kañcid dahyamāno ’stra-tejasā
अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत्पुरटमौलिनम् । अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद्वाससमच्युतम् ॥ ८ ॥
aṅguṣṭha-mātram amalaṁ sphurat-puraṭa-maulinam apīvya-darśanaṁ śyāmaṁ taḍid vāsasam acyutam
श्रीमद्दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । क्षतजाक्षं गदापाणिमात्मन: सर्वतोदिशम् । परिभ्रमन्तमुल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहु: ॥ ९ ॥
śrīmad-dīrgha-catur-bāhuṁ tapta-kāñcana-kuṇḍalam kṣatajākṣaṁ gadā-pāṇim ātmanaḥ sarvato diśam paribhramantam ulkābhāṁ bhrāmayantaṁ gadāṁ muhuḥ
अस्त्रतेज: स्वगदया नीहारमिव गोपति: । विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ ॥ १० ॥
astra-tejaḥ sva-gadayā nīhāram iva gopatiḥ vidhamantaṁ sannikarṣe paryaikṣata ka ity asau
विधूय तदमेयात्मा भगवान्धर्मगुब् विभु: । मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ११ ॥
vidhūya tad ameyātmā bhagavān dharma-gub vibhuḥ miṣato daśamāsasya tatraivāntardadhe hariḥ
तत: सर्वगुणोदर्के सानुकूलग्रहोदये । जज्ञे वंशधर: पाण्डोर्भूय: पाण्डुरिवौजसा ॥ १२ ॥
tataḥ sarva-guṇodarke sānukūla-grahodaye jajñe vaṁśa-dharaḥ pāṇḍor bhūyaḥ pāṇḍur ivaujasā
तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्यकृपादिभि: । जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम् ॥ १३ ॥
tasya prīta-manā rājā viprair dhaumya-kṛpādibhiḥ jātakaṁ kārayām āsa vācayitvā ca maṅgalam
हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान्नृपतिर्वरान् । प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्य: प्रजातीर्थे स तीर्थवित् ॥ १४ ॥
hiraṇyaṁ gāṁ mahīṁ grāmān hasty-aśvān nṛpatir varān prādāt svannaṁ ca viprebhyaḥ prajā-tīrthe sa tīrthavit
तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ ॥ १५ ॥
tam ūcur brāhmaṇās tuṣṭā rājānaṁ praśrayānvitam eṣa hy asmin prajā-tantau purūṇāṁ pauravarṣabha
दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि । रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १६ ॥
daivenāpratighātena śukle saṁsthām upeyuṣi rāto vo ’nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā
तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके भविष्यति । न सन्देहो महाभाग महाभागवतो महान् ॥ १७ ॥
tasmān nāmnā viṣṇu-rāta iti loke bhaviṣyati na sandeho mahā-bhāga mahā-bhāgavato mahān
श्रीराजोवाच अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मन: । अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमा: ॥ १८ ॥
śrī-rājovāca apy eṣa vaṁśyān rājarṣīn puṇya-ślokān mahātmanaḥ anuvartitā svid yaśasā sādhu-vādena sattamāḥ
ब्राह्मणा ऊचु: पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानव: । ब्रह्मण्य: सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा ॥ १९ ॥
brāhmaṇā ūcuḥ pārtha prajāvitā sākṣād ikṣvākur iva mānavaḥ brahmaṇyaḥ satya-sandhaś ca rāmo dāśarathir yathā
एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनर: शिबि: । यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम् ॥ २० ॥
eṣa dātā śaraṇyaś ca yathā hy auśīnaraḥ śibiḥ yaśo vitanitā svānāṁ dauṣyantir iva yajvanām
धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयो: । हुताश इव दुर्धर्ष: समुद्र इव दुस्तर: ॥ २१ ॥
dhanvinām agraṇīr eṣa tulyaś cārjunayor dvayoḥ hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ
मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव । तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णु: पितराविव ॥ २२ ॥
mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavān iva titikṣur vasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāv iva
पितामहसम: साम्ये प्रसादे गिरिशोपम: । आश्रय: सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रय: ॥ २३ ॥
pitāmaha-samaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ āśrayaḥ sarva-bhūtānāṁ yathā devo ramāśrayaḥ
सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रत: । रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिक: ॥ २४ ॥
sarva-sad-guṇa-māhātmye eṣa kṛṣṇam anuvrataḥ rantideva ivodāro yayātir iva dhārmikaḥ
धृत्या बलिसम: कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रह: । आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासक: ॥ २५ ॥
dhṛtyā bali-samaḥ kṛṣṇe prahrāda iva sad-grahaḥ āhartaiṣo ’śvamedhānāṁ vṛddhānāṁ paryupāsakaḥ
राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् । निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात् ॥ २६ ॥
rājarṣīṇāṁ janayitā śāstā cotpatha-gāminām nigrahītā kaler eṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt
तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् । प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्ग: पदं हरे: ॥ २७ ॥
takṣakād ātmano mṛtyuṁ dvija-putropasarjitāt prapatsyata upaśrutya mukta-saṅgaḥ padaṁ hareḥ
जिज्ञासितात्मयाथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ । हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम् ॥ २८ ॥
jijñāsitātma-yāthārthyo muner vyāsa-sutād asau hitvedaṁ nṛpa gaṅgāyāṁ yāsyaty addhākutobhayam
इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदा: । लब्धापचितय: सर्वे प्रतिजग्मु: स्वकान् गृहान् ॥ २९ ॥
iti rājña upādiśya viprā jātaka-kovidāḥ labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān
स एष लोके विख्यात: परीक्षिदिति यत्प्रभु: । पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह ॥ ३० ॥
sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣid iti yat prabhuḥ pūrvaṁ dṛṣṭam anudhyāyan parīkṣeta nareṣv iha
स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुप: । आपूर्यमाण: पितृभि: काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१ ॥
sa rāja-putro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhir iva so ’nvaham
यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । राजा लब्धधनो दध्यौ नान्यत्र करदण्डयो: ॥ ३२ ॥
yakṣyamāṇo ’śvamedhena jñāti-droha-jihāsayā rājā labdha-dhano dadhyau nānyatra kara-daṇḍayoḥ
तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिता: । धनं प्रहीणमाजह्रुरुदीच्यां दिशि भूरिश: ॥ ३३ ॥
tad abhipretam ālakṣya bhrātaro ’cyuta-coditāḥ dhanaṁ prahīṇam ājahrur udīcyāṁ diśi bhūriśaḥ
तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । वाजिमेधैस्त्रिभिर्भीतो यज्ञै: समयजद्धरिम् ॥ ३४ ॥
tena sambhṛta-sambhāro dharma-putro yudhiṣṭhiraḥ vājimedhais tribhir bhīto yajñaiḥ samayajad dharim
आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् । उवास कतिचिन्मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया ॥ ३५ ॥
āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijair nṛpam uvāsa katicin māsān suhṛdāṁ priya-kāmyayā
ततो राज्ञाभ्यनुज्ञात: कृष्णया सह बन्धुभि: । ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृत: ॥ ३६ ॥
tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā saha-bandhubhiḥ yayau dvāravatīṁ brahman sārjuno yadubhir vṛtaḥ
सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सित: ॥ १ ॥
sūta uvāca viduras tīrtha-yātrāyāṁ maitreyād ātmano gatim jñātvāgād dhāstinapuraṁ tayāvāpta-vivitsitaḥ
यावत: कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रत: । जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह ॥ २ ॥
yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ jātaika-bhaktir govinde tebhyaś copararāma ha
तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥
taṁ bandhum āgataṁ dṛṣṭvā dharma-putraḥ sahānujaḥ dhṛtarāṣṭro yuyutsuś ca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī anyāś ca jāmayaḥ pāṇḍor jñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ
प्रत्युज्जग्मु: प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनै: ॥ ५ ॥
pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṁ tanva ivāgatam abhisaṅgamya vidhivat pariṣvaṅgābhivādanaiḥ
मुमुचु: प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातरा: । राजा तमर्हयाञ्चक्रे कृतासनपरिग्रहम् ॥ ६ ॥
mumucuḥ prema-bāṣpaughaṁ virahautkaṇṭhya-kātarāḥ rājā tam arhayāṁ cakre kṛtāsana-parigraham
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम् ॥ ७ ॥
taṁ bhuktavantaṁ viśrāntam āsīnaṁ sukham āsane praśrayāvanato rājā prāha teṣāṁ ca śṛṇvatām
युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत्समातृका: ॥ ८ ॥
yudhiṣṭhira uvāca api smaratha no yuṣmat- pakṣa-cchāyā-samedhitān vipad-gaṇād viṣāgnyāder mocitā yat samātṛkāḥ
कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भि: क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥ ९ ॥
kayā vṛttyā vartitaṁ vaś caradbhiḥ kṣiti-maṇḍalam tīrthāni kṣetra-mukhyāni sevitānīha bhūtale
भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूता: स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्त:स्थेन गदाभृता ॥ १० ॥
bhavad-vidhā bhāgavatās tīrtha-bhūtāḥ svayaṁ vibho tīrthī-kurvanti tīrthāni svāntaḥ-sthena gadābhṛtā
अपि न: सुहृदस्तात बान्धवा: कृष्णदेवता: । दृष्टा: श्रुता वा यदव: स्वपुर्यां सुखमासते ॥ ११ ॥
api naḥ suhṛdas tāta bāndhavāḥ kṛṣṇa-devatāḥ dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ sva-puryāṁ sukham āsate
इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥
ity ukto dharma-rājena sarvaṁ tat samavarṇayat yathānubhūtaṁ kramaśo vinā yadu-kula-kṣayam
नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दु:खितान् द्रष्टुमक्षम: ॥ १३ ॥
nanv apriyaṁ durviṣahaṁ nṛṇāṁ svayam upasthitam nāvedayat sakaruṇo duḥkhitān draṣṭum akṣamaḥ
कञ्चित्कालमथावात्सीत्सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत्सर्वेषां सुखमावहन् ॥ १४ ॥
kañcit kālam athāvātsīt sat-kṛto devavat sukham bhrātur jyeṣṭhasya śreyas-kṛt sarveṣāṁ sukham āvahan
अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु । यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यम: ॥ १५ ॥
abibhrad aryamā daṇḍaṁ yathāvad agha-kāriṣu yāvad dadhāra śūdratvaṁ śāpād varṣa-śataṁ yamaḥ
युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया ॥ १६ ॥
yudhiṣṭhiro labdha-rājyo dṛṣṭvā pautraṁ kulan-dharam bhrātṛbhir loka-pālābhair mumude parayā śriyā
एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामदविज्ञात: काल: परमदुस्तर: ॥ १७ ॥
evaṁ gṛheṣu saktānāṁ pramattānāṁ tad-īhayā atyakrāmad avijñātaḥ kālaḥ parama-dustaraḥ
विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभाषत । राजन्निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम् ॥ १८ ॥
viduras tad abhipretya dhṛtarāṣṭram abhāṣata rājan nirgamyatāṁ śīghraṁ paśyedaṁ bhayam āgatam
प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्कर्हिचित्प्रभो । स एष भगवान् काल: सर्वेषां न: समागत: ॥ १९ ॥
pratikriyā na yasyeha kutaścit karhicit prabho sa eṣa bhagavān kālaḥ sarveṣāṁ naḥ samāgataḥ
येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणै: प्रियतमैरपि । जन: सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैर्धनादिभि: ॥ २० ॥
yena caivābhipanno ’yaṁ prāṇaiḥ priyatamair api janaḥ sadyo viyujyeta kim utānyair dhanādibhiḥ
पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् । आत्मा च जरया ग्रस्त: परगेहमुपाससे ॥ २१ ॥
pitṛ-bhrātṛ-suhṛt-putrā hatās te vigataṁ vayam ātmā ca jarayā grastaḥ para-geham upāsase
अन्ध: पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् । विशीर्णदन्तो मन्दाग्नि: सराग: कफमुद्वहन् ॥ २२ ॥
andhaḥ puraiva vadhiro manda-prajñāś ca sāmprataṁ viśīrṇa-danto mandāgniḥ sarāgaḥ kapham udvahan
अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डमादत्ते गृहपालवत् ॥ २३ ॥
aho mahīyasī jantor jīvitāśā yathā bhavān bhīmāpavarjitaṁ piṇḍam ādatte gṛha-pālavat
अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिता: । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभि: कियत् ॥ २४ ॥
agnir nisṛṣṭo dattaś ca garo dārāś ca dūṣitāḥ hṛtaṁ kṣetraṁ dhanaṁ yeṣāṁ tad-dattair asubhiḥ kiyat
तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषो: । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥ २५ ॥
tasyāpi tava deho ’yaṁ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ paraity anicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva
गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धन: । अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृत: ॥ २६ ॥
gata-svārtham imaṁ dehaṁ virakto mukta-bandhanaḥ avijñāta-gatir jahyāt sa vai dhīra udāhṛtaḥ
य: स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तम: ॥ २७ ॥
yaḥ svakāt parato veha jāta-nirveda ātmavān hṛdi kṛtvā hariṁ gehāt pravrajet sa narottamaḥ
अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् । इतोऽर्वाक्प्रायश: काल: पुंसां गुणविकर्षण: ॥ २८ ॥
athodīcīṁ diśaṁ yātu svair ajñāta-gatir bhavān ito ’rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṁsāṁ guṇa-vikarṣaṇaḥ
एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढ: । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २९ ॥
evaṁ rājā vidureṇānujena prajñā-cakṣur bodhita ājamīḍhaḥ chittvā sveṣu sneha-pāśān draḍhimno niścakrāma bhrātṛ-sandarśitādhvā
पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहार: ॥ ३० ॥
patiṁ prayāntaṁ subalasya putrī pati-vratā cānujagāma sādhvī himālayaṁ nyasta-daṇḍa-praharṣaṁ manasvinām iva sat samprahāraḥ
अजातशत्रु: कृतमैत्रो हुताग्नि- र्विप्रान्नत्वा तिलगोभूमिरुक्मै: । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च ॥ ३१ ॥
ajāta-śatruḥ kṛta-maitro hutāgnir viprān natvā tila-go-bhūmi-rukmaiḥ gṛhaṁ praviṣṭo guru-vandanāya na cāpaśyat pitarau saubalīṁ ca
तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानस: । गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयो: ॥ ३२ ॥
tatra sañjayam āsīnaṁ papracchodvigna-mānasaḥ gāvalgaṇe kva nas tāto vṛddho hīnaś ca netrayoḥ
अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्य: क्व गत: सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धु: स भार्यया । आशंसमान: शमलं गङ्गायां दु:खितोऽपतत् ॥ ३३ ॥
ambā ca hata-putrārtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt api mayy akṛta-prajñe hata-bandhuḥ sa bhāryayā āśaṁsamānaḥ śamalaṁ gaṅgāyāṁ duḥkhito ’patat
पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्न: सुहृद: शिशून् । अरक्षतां व्यसनत: पितृव्यौ क्व गतावित: ॥ ३४ ॥
pitary uparate pāṇḍau sarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūn arakṣatāṁ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāv itaḥ
सूत उवाच कृपया स्नेडहवैक्लव्यात्सूतो विरहकर्शित: । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडित: ॥ ३५ ॥
sūta uvāca kṛpayā sneha-vaiklavyāt sūto viraha-karśitaḥ ātmeśvaram acakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ
विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभो: पादावनुस्मरन् ॥ ३६ ॥
vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṁ viṣṭabhyātmānam ātmanā ajāta-śatruṁ pratyūce prabhoḥ pādāv anusmaran
सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्व: कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभि: ॥ ३७ ॥
sañjaya uvāca nāhaṁ veda vyavasitaṁ pitror vaḥ kula-nandana gāndhāryā vā mahā-bāho muṣito ’smi mahātmabhiḥ
अथाजगाम भगवान् नारद: सहतुम्बुरु: । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन्मुनिम् ॥ ३८ ॥
athājagāma bhagavān nāradaḥ saha-tumburuḥ pratyutthāyābhivādyāha sānujo ’bhyarcayan munim
युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावित: । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी ॥ ३९ ॥
yudhiṣṭhira uvāca nāhaṁ veda gatiṁ pitror bhagavan kva gatāv itaḥ ambā vā hata-putrārtā kva gatā ca tapasvinī
कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शक: । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तम: ॥ ४० ॥
karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāra-darśakaḥ athābabhāṣe bhagavān nārado muni-sattamaḥ
नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् । लोका: सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितु: । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥ ४१ ॥
nārada uvāca mā kañcana śuco rājan yad īśvara-vaśaṁ jagat lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balim īśituḥ sa saṁyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca
यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभि: । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितु: ॥ ४२ ॥
yathā gāvo nasi protās tantyāṁ baddhāś ca dāmabhiḥ vāk-tantyāṁ nāmabhir baddhā vahanti balim īśituḥ
यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितु: स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४३ ॥
yathā krīḍopaskarāṇāṁ saṁyoga-vigamāv iha icchayā krīḍituḥ syātāṁ tathaiveśecchayā nṛṇām
यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥
yan manyase dhruvaṁ lokam adhruvaṁ vā na cobhayam sarvathā na hi śocyās te snehād anyatra mohajāt
तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मन: । कथं त्वनाथा: कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥ ४५ ॥
tasmāj jahy aṅga vaiklavyam ajñāna-kṛtam ātmanaḥ kathaṁ tv anāthāḥ kṛpaṇā varteraṁs te ca māṁ vinā
कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिक: । कथमन्यांस्तु गोपायेत्सर्पग्रस्तो यथा परम् ॥ ४६ ॥
kāla-karma-guṇādhīno deho ’yaṁ pāñca-bhautikaḥ katham anyāṁs tu gopāyet sarpa-grasto yathā param
अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥ ४७ ॥
ahastāni sahastānām apadāni catuṣ-padām phalgūni tatra mahatāṁ jīvo jīvasya jīvanam
तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥ ४८ ॥
tad idaṁ bhagavān rājann eka ātmātmanāṁ sva-dṛk antaro ’nantaro bhāti paśya taṁ māyayorudhā
सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावन: । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम् ॥ ४९ ॥
so ’yam adya mahārāja bhagavān bhūta-bhāvanaḥ kāla-rūpo ’vatīrṇo ’syām abhāvāya sura-dviṣām
निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वर: ॥ ५० ॥
niṣpāditaṁ deva-kṛtyam avaśeṣaṁ pratīkṣate tāvad yūyam avekṣadhvaṁ bhaved yāvad iheśvaraḥ
धृतराष्ट्र: सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गत: ॥ ५१ ॥
dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca sva-bhāryayā dakṣiṇena himavata ṛṣīṇām āśramaṁ gataḥ
स्रोतोभि: सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोत: प्रचक्षते ॥ ५२ ॥
srotobhiḥ saptabhir yā vai svardhunī saptadhā vyadhāt saptānāṁ prītaye nānā sapta-srotaḥ pracakṣate
स्नात्वानुसवनं तस्मिन्हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषण: ॥ ५३ ॥
snātvānusavanaṁ tasmin hutvā cāgnīn yathā-vidhi ab-bhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ
जितासनो जितश्वास: प्रत्याहृतषडिन्द्रिय: । हरिभावनया ध्वस्तरज:सत्त्वतमोमल: ॥ ५४ ॥
jitāsano jita-śvāsaḥ pratyāhṛta-ṣaḍ-indriyaḥ hari-bhāvanayā dhvasta- rajaḥ-sattva-tamo-malaḥ
विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥
vijñānātmani saṁyojya kṣetrajñe pravilāpya tam brahmaṇy ātmānam ādhāre ghaṭāmbaram ivāmbare
ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशय: । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचल: । तस्यान्तरायो मैवाभू: सन्न्यस्ताखिलकर्मण: ॥ ५६ ॥
dhvasta-māyā-guṇodarko niruddha-karaṇāśayaḥ nivartitākhilāhāra āste sthāṇur ivācalaḥ tasyāntarāyo maivābhūḥ sannyastākhila-karmaṇaḥ
स वा अद्यतनाद् राजन् परत: पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥
sa vā adyatanād rājan parataḥ pañcame ’hani kalevaraṁ hāsyati svaṁ tac ca bhasmī-bhaviṣyati
दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्यु: पत्नी सहोटजे । बहि: स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति ॥ ५८ ॥
dahyamāne ’gnibhir dehe patyuḥ patnī sahoṭaje bahiḥ sthitā patiṁ sādhvī tam agnim anu vekṣyati
विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवक: ॥ ५९ ॥
viduras tu tad āścaryaṁ niśāmya kuru-nandana harṣa-śoka-yutas tasmād gantā tīrtha-niṣevakaḥ
इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारद: सहतुम्बुरु: । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुच: ॥ ६० ॥
ity uktvāthāruhat svargaṁ nāradaḥ saha-tumburuḥ yudhiṣṭhiro vacas tasya hṛdi kṛtvājahāc chucaḥ
सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १ ॥
sūta uvāca samprasthite dvārakāyāṁ jiṣṇau bandhu-didṛkṣayā jñātuṁ ca puṇya-ślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam
व्यतीता: कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुन: । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह: ॥ २ ॥
vyatītāḥ katicin māsās tadā nāyāt tato ’rjunaḥ dadarśa ghora-rūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिण: । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥
kālasya ca gatiṁ raudrāṁ viparyastartu-dharmiṇaḥ pāpīyasīṁ nṛṇāṁ vārtāṁ krodha-lobhānṛtātmanām
जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ४ ॥
jihma-prāyaṁ vyavahṛtaṁ śāṭhya-miśraṁ ca sauhṛdam pitṛ-mātṛ-suhṛd-bhrātṛ- dam-patīnāṁ ca kalkanam
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृप: ॥ ५ ॥
nimittāny atyariṣṭāni kāle tv anugate nṛṇām lobhādy-adharma-prakṛtiṁ dṛṣṭvovācānujaṁ nṛpaḥ
युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६ ॥
yudhiṣṭhira uvāca sampreṣito dvārakāyāṁ jiṣṇur bandhu-didṛkṣayā jñātuṁ ca puṇya-ślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam
गता: सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुज: । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥
gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ nāyāti kasya vā hetor nāhaṁ vededam añjasā
अपि देवर्षिणादिष्ट: स कालोऽयमुपस्थित: । यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥
api devarṣiṇādiṣṭaḥ sa kālo ’yam upasthitaḥ yadātmano ’ṅgam ākrīḍaṁ bhagavān utsisṛkṣati
यस्मान्न: सम्पदो राज्यं दारा: प्राणा: कुलं प्रजा: । आसन्सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९ ॥
yasmān naḥ sampado rājyaṁ dārāḥ prāṇāḥ kulaṁ prajāḥ āsan sapatna-vijayo lokāś ca yad-anugrahāt
पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥
paśyotpātān nara-vyāghra divyān bhaumān sadaihikān dāruṇān śaṁsato ’dūrād bhayaṁ no buddhi-mohanam
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुन: पुन: । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ११ ॥
ūrv-akṣi-bāhavo mahyaṁ sphuranty aṅga punaḥ punaḥ vepathuś cāpi hṛdaye ārād dāsyanti vipriyam
शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२ ॥
śivaiṣodyantam ādityam abhirauty analānanā mām aṅga sārameyo ’yam abhirebhaty abhīruvat
शस्ता: कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३ ॥
śastāḥ kurvanti māṁ savyaṁ dakṣiṇaṁ paśavo ’pare vāhāṁś ca puruṣa-vyāghra lakṣaye rudato mama
मृत्युदूत: कपोतोऽयमुलूक: कम्पयन् मन: । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यमिच्छत: ॥ १४ ॥
mṛtyu-dūtaḥ kapoto ’yam ulūkaḥ kampayan manaḥ pratyulūkaś ca kuhvānair viśvaṁ vai śūnyam icchataḥ
धूम्रा दिश: परिधय: कम्पते भू: सहाद्रिभि: । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभि: ॥ १५ ॥
dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ nirghātaś ca mahāṁs tāta sākaṁ ca stanayitnubhiḥ
वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तम: । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वत: ॥ १६ ॥
vāyur vāti khara-sparśo rajasā visṛjaṁs tamaḥ asṛg varṣanti jaladā bībhatsam iva sarvataḥ
सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥ १७ ॥
sūryaṁ hata-prabhaṁ paśya graha-mardaṁ mitho divi sasaṅkulair bhūta-gaṇair jvalite iva rodasī
नद्यो नदाश्च क्षुभिता: सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥
nadyo nadāś ca kṣubhitāḥ sarāṁsi ca manāṁsi ca na jvalaty agnir ājyena kālo ’yaṁ kiṁ vidhāsyati
न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातर: । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥ १९ ॥
na pibanti stanaṁ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ rudanty aśru-mukhā gāvo na hṛṣyanty ṛṣabhā vraje
दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामा: पुरोद्यानाकराश्रमा: । भ्रष्टश्रियो निरानन्दा: किमघं दर्शयन्ति न: ॥ २० ॥
daivatāni rudantīva svidyanti hy uccalanti ca ime jana-padā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ bhraṣṭa-śriyo nirānandāḥ kim aghaṁ darśayanti naḥ
मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवत: पदै: । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥ २१ ॥
manya etair mahotpātair nūnaṁ bhagavataḥ padaiḥ ananya-puruṣa-śrībhir hīnā bhūr hata-saubhagā
इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञ: प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्या: कपिध्वज: ॥ २२ ॥
iti cintayatas tasya dṛṣṭāriṣṭena cetasā rājñaḥ pratyāgamad brahman yadu-puryāḥ kapi-dhvajaḥ
तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् । अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयो: ॥ २३ ॥
taṁ pādayor nipatitam ayathā-pūrvam āturam adho-vadanam ab-bindūn sṛjantaṁ nayanābjayoḥ
विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृप: । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४ ॥
vilokyodvigna-hṛdayo vicchāyam anujaṁ nṛpaḥ pṛcchati sma suhṛn madhye saṁsmaran nāraderitam
युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां न: स्वजना: सुखमासते । मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णय: ॥ २५ ॥
yudhiṣṭhira uvāca kaccid ānarta-puryāṁ naḥ sva-janāḥ sukham āsate madhu-bhoja-daśārhārha- sātvatāndhaka-vṛṣṇayaḥ
शूरो मातामह: कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिष: । मातुल: सानुज: कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभि: ॥ २६ ॥
śūro mātāmahaḥ kaccit svasty āste vātha māriṣaḥ mātulaḥ sānujaḥ kaccit kuśaly ānakadundubhiḥ
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्य: सहात्मजा: । आसते सस्नुषा: क्षेमं देवकीप्रमुखा: स्वयम् ॥ २७ ॥
sapta sva-sāras tat-patnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ āsate sasnuṣāḥ kṣemaṁ devakī-pramukhāḥ svayam
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
kaccid rājāhuko jīvaty asat-putro ’sya cānujaḥ hṛdīkaḥ sasuto ’krūro jayanta-gada-sāraṇāḥ āsate kuśalaṁ kaccid ye ca śatrujid-ādayaḥ kaccid āste sukhaṁ rāmo bhagavān sātvatāṁ prabhuḥ
प्रद्युम्न: सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथ: । गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३० ॥
pradyumnaḥ sarva-vṛṣṇīnāṁ sukham āste mahā-rathaḥ gambhīra-rayo ’niruddho vardhate bhagavān uta
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरा: सपुत्रा ऋषभादय: ॥ ३१ ॥
suṣeṇaś cārudeṣṇaś ca sāmbo jāmbavatī-sutaḥ anye ca kārṣṇi-pravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ sunanda-nanda-śīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ api svasty āsate sarve rāma-kṛṣṇa-bhujāśrayāḥ api smaranti kuśalam asmākaṁ baddha-sauhṛdāḥ
भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सल: । कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृत: ॥ ३४ ॥
bhagavān api govindo brahmaṇyo bhakta-vatsalaḥ kaccit pure sudharmāyāṁ sukham āste suhṛd-vṛtaḥ
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
maṅgalāya ca lokānāṁ kṣemāya ca bhavāya ca āste yadu-kulāmbhodhāv ādyo ’nanta-sakhaḥ pumān yad bāhu-daṇḍa-guptāyāṁ sva-puryāṁ yadavo ’rcitāḥ krīḍanti paramānandaṁ mahā-pauruṣikā iva
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषित: । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिता: ॥ ३७ ॥
yat-pāda-śuśrūṣaṇa-mukhya-karmaṇā satyādayo dvy-aṣṭa-sahasra-yoṣitaḥ nirjitya saṅkhye tri-daśāṁs tad-āśiṣo haranti vajrāyudha-vallabhocitāḥ
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहु: । अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥
yad bāhu-daṇḍābhyudayānujīvino yadu-pravīrā hy akutobhayā muhuḥ adhikramanty aṅghribhir āhṛtāṁ balāt sabhāṁ sudharmāṁ sura-sattamocitām
कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञात: किं वा तात चिरोषित: ॥ ३९ ॥
kaccit te ’nāmayaṁ tāta bhraṣṭa-tejā vibhāsi me alabdha-māno ’vajñātaḥ kiṁ vā tāta ciroṣitaḥ
कच्चिन्नाभिहतोऽभावै: शब्दादिभिरमङ्गलै: । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥
kaccin nābhihato ’bhāvaiḥ śabdādibhir amaṅgalaiḥ na dattam uktam arthibhya āśayā yat pratiśrutam
कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षी: शरणप्रद: ॥ ४१ ॥
kaccit tvaṁ brāhmaṇaṁ bālaṁ gāṁ vṛddhaṁ rogiṇaṁ striyam śaraṇopasṛtaṁ sattvaṁ nātyākṣīḥ śaraṇa-pradaḥ
कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमै: पथि ॥ ४२ ॥
kaccit tvaṁ nāgamo ’gamyāṁ gamyāṁ vāsat-kṛtāṁ striyam parājito vātha bhavān nottamair nāsamaiḥ pathi
अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम् ॥ ४३ ॥
api svit parya-bhuṅkthās tvaṁ sambhojyān vṛddha-bālakān jugupsitaṁ karma kiñcit kṛtavān na yad akṣamam
कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥
kaccit preṣṭhatamenātha hṛdayenātma-bandhunā śūnyo ’smi rahito nityaṁ manyase te ’nyathā na ruk
सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥
sūta uvāca evaṁ kṛṣṇa-sakhaḥ kṛṣṇo bhrātrā rājñā vikalpitaḥ nānā-śaṅkāspadaṁ rūpaṁ kṛṣṇa-viśleṣa-karśitaḥ
शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥
śokena śuṣyad-vadana- hṛt-sarojo hata-prabhaḥ vibhuṁ tam evānusmaran nāśaknot pratibhāṣitum
कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥
kṛcchreṇa saṁstabhya śucaḥ pāṇināmṛjya netrayoḥ parokṣeṇa samunnaddha- praṇayautkaṇṭhya-kātaraḥ
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥
sakhyaṁ maitrīṁ sauhṛdaṁ ca sārathyādiṣu saṁsmaran nṛpam agrajam ity āha bāṣpa-gadgadayā girā
अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥
arjuna uvāca vañcito ’haṁ mahā-rāja hariṇā bandhu-rūpiṇā yena me ’pahṛtaṁ tejo deva-vismāpanaṁ mahat
यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥
yasya kṣaṇa-viyogena loko hy apriya-darśanaḥ ukthena rahito hy eṣa mṛtakaḥ procyate yathā
यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥
yat-saṁśrayād drupada-geham upāgatānāṁ rājñāṁ svayaṁvara-mukhe smara-durmadānām tejo hṛtaṁ khalu mayābhihataś ca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā
यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥
yat-sannidhāv aham u khāṇḍavam agnaye ’dām indraṁ ca sāmara-gaṇaṁ tarasā vijitya labdhā sabhā maya-kṛtādbhuta-śilpa-māyā digbhyo ’haran nṛpatayo balim adhvare te
यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥
yat-tejasā nṛpa-śiro-’ṅghrim ahan makhārtham āryo ’nujas tava gajāyuta-sattva-vīryaḥ tenāhṛtāḥ pramatha-nātha-makhāya bhūpā yan-mocitās tad-anayan balim adhvare te
पत्न्यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥
patnyās tavādhimakha-kḷpta-mahābhiṣeka- ślāghiṣṭha-cāru-kabaraṁ kitavaiḥ sabhāyām spṛṣṭaṁ vikīrya padayoḥ patitāśru-mukhyā yas tat-striyo ’kṛta-hateśa-vimukta-keśāḥ
यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥
yo no jugopa vana etya duranta-kṛcchrād durvāsaso ’ri-racitād ayutāgra-bhug yaḥ śākānna-śiṣṭam upayujya yatas tri-lokīṁ tṛptām amaṁsta salile vinimagna-saṅghaḥ
यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥
yat-tejasātha bhagavān yudhi śūla-pāṇir vismāpitaḥ sagirijo ’stram adān nijaṁ me anye ’pi cāham amunaiva kalevareṇa prāpto mahendra-bhavane mahad-āsanārdham
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥
tatraiva me viharato bhuja-daṇḍa-yugmaṁ gāṇḍīva-lakṣaṇam arāti-vadhāya devāḥ sendrāḥ śritā yad-anubhāvitam ājamīḍha tenāham adya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā
यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥
yad-bāndhavaḥ kuru-balābdhim ananta-pāram eko rathena tatare ’ham atīrya-sattvam pratyāhṛtaṁ bahu dhanaṁ ca mayā pareṣāṁ tejās-padaṁ maṇimayaṁ ca hṛtaṁ śirobhyaḥ
यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥
yo bhīṣma-karṇa-guru-śalya-camūṣv adabhra- rājanya-varya-ratha-maṇḍala-maṇḍitāsu agrecaro mama vibho ratha-yūthapānām āyur manāṁsi ca dṛśā saha oja ārcchat
यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥
yad-doḥṣu mā praṇihitaṁ guru-bhīṣma-karṇa- naptṛ-trigarta-śalya-saindhava-bāhlikādyaiḥ astrāṇy amogha-mahimāni nirūpitāni nopaspṛśur nṛhari-dāsam ivāsurāṇi
सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥
sautye vṛtaḥ kumatinātmada īśvaro me yat-pāda-padmam abhavāya bhajanti bhavyāḥ māṁ śrānta-vāham arayo rathino bhuvi-ṣṭhaṁ na prāharan yad-anubhāva-nirasta-cittāḥ
नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥
narmāṇy udāra-rucira-smita-śobhitāni he pārtha he ’rjuna sakhe kuru-nandaneti sañjalpitāni nara-deva hṛdi-spṛśāni smartur luṭhanti hṛdayaṁ mama mādhavasya
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥
śayyāsanāṭana-vikatthana-bhojanādiṣv aikyād vayasya ṛtavān iti vipralabdhaḥ sakhyuḥ sakheva pitṛvat tanayasya sarvaṁ sehe mahān mahitayā kumater aghaṁ me
सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥
so ’haṁ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥ adhvany urukrama-parigraham aṅga rakṣan gopair asadbhir abaleva vinirjito ’smi
तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥
tad vai dhanus ta iṣavaḥ sa ratho hayās te so ’haṁ rathī nṛpatayo yata ānamanti sarvaṁ kṣaṇena tad abhūd asad īśa-riktaṁ bhasman hutaṁ kuhaka-rāddham ivoptam ūṣyām
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
rājaṁs tvayānupṛṣṭānāṁ suhṛdāṁ naḥ suhṛt-pure vipra-śāpa-vimūḍhānāṁ nighnatāṁ muṣṭibhir mithaḥ vāruṇīṁ madirāṁ pītvā madonmathita-cetasām ajānatām ivānyonyaṁ catuḥ-pañcāvaśeṣitāḥ
प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥
prāyeṇaitad bhagavata īśvarasya viceṣṭitam mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yan mithaḥ
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
jalaukasāṁ jale yadvan mahānto ’danty aṇīyasaḥ durbalān balino rājan mahānto balino mithaḥ evaṁ baliṣṭhair yadubhir mahadbhir itarān vibhuḥ yadūn yadubhir anyonyaṁ bhū-bhārān sañjahāra ha
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥
deśa-kālārtha-yuktāni hṛt-tāpopaśamāni ca haranti smarataś cittaṁ govindābhihitāni me
सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥
sūta uvāca evaṁ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇa-pāda-saroruham sauhārdenātigāḍhena śāntāsīd vimalā matiḥ
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥
vāsudevāṅghry-anudhyāna- paribṛṁhita-raṁhasā bhaktyā nirmathitāśeṣa- kaṣāya-dhiṣaṇo ’rjunaḥ
गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥
gītaṁ bhagavatā jñānaṁ yat tat saṅgrāma-mūrdhani kāla-karma-tamo-ruddhaṁ punar adhyagamat prabhuḥ
विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥
viśoko brahma-sampattyā sañchinna-dvaita-saṁśayaḥ līna-prakṛti-nairguṇyād aliṅgatvād asambhavaḥ
निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥
niśamya bhagavan-mārgaṁ saṁsthāṁ yadu-kulasya ca svaḥ-pathāya matiṁ cakre nibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ
पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥
pṛthāpy anuśrutya dhanañjayoditaṁ nāśaṁ yadūnāṁ bhagavad-gatiṁ ca tām ekānta-bhaktyā bhagavaty adhokṣaje niveśitātmopararāma saṁsṛteḥ
ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥
yayāharad bhuvo bhāraṁ tāṁ tanuṁ vijahāv ajaḥ kaṇṭakaṁ kaṇṭakeneva dvayaṁ cāpīśituḥ samam
यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥
yathā matsyādi-rūpāṇi dhatte jahyād yathā naṭaḥ bhū-bhāraḥ kṣapito yena jahau tac ca kalevaram
यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥
yadā mukundo bhagavān imāṁ mahīṁ jahau sva-tanvā śravaṇīya-sat-kathaḥ tadāhar evāpratibuddha-cetasām abhadra-hetuḥ kalir anvavartata
युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥
yudhiṣṭhiras tat parisarpaṇaṁ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathātmani vibhāvya lobhānṛta-jihma-hiṁsanādy- adharma-cakraṁ gamanāya paryadhāt
स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥
sva-rāṭ pautraṁ vinayinam ātmanaḥ susamaṁ guṇaiḥ toya-nīvyāḥ patiṁ bhūmer abhyaṣiñcad gajāhvaye
मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥
mathurāyāṁ tathā vajraṁ śūrasena-patiṁ tataḥ prājāpatyāṁ nirūpyeṣṭim agnīn apibad īśvaraḥ
विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥
visṛjya tatra tat sarvaṁ dukūla-valayādikam nirmamo nirahaṅkāraḥ sañchinnāśeṣa-bandhanaḥ
वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥
vācaṁ juhāva manasi tat prāṇa itare ca tam mṛtyāv apānaṁ sotsargaṁ taṁ pañcatve hy ajohavīt
त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥
tritve hutvā ca pañcatvaṁ tac caikatve ’juhon muniḥ sarvam ātmany ajuhavīd brahmaṇy ātmānam avyaye
चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥
cīra-vāsā nirāhāro baddha-vāṅ mukta-mūrdhajaḥ darśayann ātmano rūpaṁ jaḍonmatta-piśācavat anavekṣamāṇo niragād aśṛṇvan badhiro yathā
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥
udīcīṁ praviveśāśāṁ gata-pūrvāṁ mahātmabhiḥ hṛdi brahma paraṁ dhyāyan nāvarteta yato gataḥ
सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥
sarve tam anunirjagmur bhrātaraḥ kṛta-niścayāḥ kalinādharma-mitreṇa dṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi
ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥
te sādhu-kṛta-sarvārthā jñātvātyantikam ātmanaḥ manasā dhārayām āsur vaikuṇṭha-caraṇāmbujam
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
tad-dhyānodriktayā bhaktyā viśuddha-dhiṣaṇāḥ pare tasmin nārāyaṇa-pade ekānta-matayo gatim avāpur duravāpāṁ te asadbhir viṣayātmabhiḥ vidhūta-kalmaṣā sthānaṁ virajenātmanaiva hi
विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥
viduro ’pi parityajya prabhāse deham ātmanaḥ kṛṣṇāveśena tac-cittaḥ pitṛbhiḥ sva-kṣayaṁ yayau
द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥
draupadī ca tadājñāya patīnām anapekṣatām vāsudeve bhagavati hy ekānta-matir āpa tam
य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥
yaḥ śraddhayaitad bhagavat-priyāṇāṁ pāṇḍoḥ sutānām iti samprayāṇam śṛṇoty alaṁ svastyayanaṁ pavitraṁ labdhvā harau bhaktim upaiti siddhim
सूत उवाच तत: परीक्षिद् द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवत: शशास ह । यथा हि सूत्यामभिजातकोविदा: समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा ॥ १ ॥
sūta uvāca tataḥ parīkṣid dvija-varya-śikṣayā mahīṁ mahā-bhāgavataḥ śaśāsa ha yathā hi sūtyām abhijāta-kovidāḥ samādiśan vipra mahad-guṇas tathā
स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत् सुतान् ॥ २ ॥
sa uttarasya tanayām upayema irāvatīm janamejayādīṁś caturas tasyām utpādayat sutān
आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचरा: ॥ ३ ॥
ājahārāśva-medhāṁs trīn gaṅgāyāṁ bhūri-dakṣiṇān śāradvataṁ guruṁ kṛtvā devā yatrākṣi-gocarāḥ
निजग्राहौजसा वीर: कलिं दिग्विजये क्वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥ ४ ॥
nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṁ digvijaye kvacit nṛpa-liṅga-dharaṁ śūdraṁ ghnantaṁ go-mithunaṁ padā
शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृप: । नृदेवचिह्नधृक्शूद्रकोऽसौ गां य: पदाहनत् । तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥ ५ ॥
śaunaka uvāca kasya hetor nijagrāha kaliṁ digvijaye nṛpaḥ nṛdeva-cihna-dhṛk śūdra- ko ’sau gāṁ yaḥ padāhanat tat kathyatāṁ mahā-bhāga yadi kṛṣṇa-kathāśrayam
अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् । किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्यय: ॥ ६ ॥
athavāsya padāmbhoja- makaranda-lihāṁ satām kim anyair asad-ālāpair āyuṣo yad asad-vyayaḥ
क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् । इहोपहूतो भगवान्मृत्यु: शामित्रकर्मणि ॥ ७ ॥
kṣudrāyuṣāṁ nṛṇām aṅga martyānām ṛtam icchatām ihopahūto bhagavān mṛtyuḥ śāmitra-karmaṇi
न कश्चिन्म्रियते तावद् यावदास्त इहान्तक: । एतदर्थं हि भगवानाहूत: परमर्षिभि: । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वच: ॥ ८ ॥
na kaścin mriyate tāvad yāvad āsta ihāntakaḥ etad-arthaṁ hi bhagavān āhūtaḥ paramarṣibhiḥ aho nṛ-loke pīyeta hari-līlāmṛtaṁ vacaḥ
मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभि: ॥ ९ ॥
mandasya manda-prajñasya vayo mandāyuṣaś ca vai nidrayā hriyate naktaṁ divā ca vyartha-karmabhiḥ
सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गलेऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्तामनतिप्रियां तत: शरासनं संयुगशौण्डिराददे ॥ १० ॥
sūta uvāca yadā parīkṣit kuru-jāṅgale ’vasat kaliṁ praviṣṭaṁ nija-cakravartite niśamya vārtām anatipriyāṁ tataḥ śarāsanaṁ saṁyuga-śauṇḍir ādade
स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रित: पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गत: ॥ ११ ॥
svalaṅkṛtaṁ śyāma-turaṅga-yojitaṁ rathaṁ mṛgendra-dhvajam āśritaḥ purāt vṛto rathāśva-dvipapatti-yuktayā sva-senayā digvijayāya nirgataḥ
भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् । किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥ १२ ॥
bhadrāśvaṁ ketumālaṁ ca bhārataṁ cottarān kurūn kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
tatra tatropaśṛṇvānaḥ sva-pūrveṣāṁ mahātmanām pragīyamāṇaṁ ca yaśaḥ kṛṣṇa-māhātmya-sūcakam ātmānaṁ ca paritrātam aśvatthāmno ’stra-tejasaḥ snehaṁ ca vṛṣṇi-pārthānāṁ teṣāṁ bhaktiṁ ca keśave tebhyaḥ parama-santuṣṭaḥ prīty-ujjṛmbhita-locanaḥ mahā-dhanāni vāsāṁsi dadau hārān mahā-manāḥ
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् । स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णो- र्भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १६ ॥
sārathya-pāraṣada-sevana-sakhya-dautya- vīrāsanānugamana-stavana-praṇāmān snigdheṣu pāṇḍuṣu jagat-praṇatiṁ ca viṣṇor bhaktiṁ karoti nṛ-patiś caraṇāravinde
तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन्निबोध मे ॥ १७ ॥
tasyaivaṁ vartamānasya pūrveṣāṁ vṛttim anvaham nātidūre kilāścaryaṁ yad āsīt tan nibodha me
धर्म: पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ॥ १८ ॥
dharmaḥ padaikena caran vicchāyām upalabhya gām pṛcchati smāśru-vadanāṁ vivatsām iva mātaram
धर्म उवाच कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन । आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥ १९ ॥
dharma uvāca kaccid bhadre ’nāmayam ātmanas te vicchāyāsi mlāyateṣan mukhena ālakṣaye bhavatīm antarādhiṁ dūre bandhuṁ śocasi kañcanāmba
पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति ॥ २० ॥
pādair nyūnaṁ śocasi maika-pādam ātmānaṁ vā vṛṣalair bhokṣyamāṇam āho surādīn hṛta-yajña-bhāgān prajā uta svin maghavaty avarṣati
अरक्ष्यमाणा: स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्रयान् ॥ २१ ॥
arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasy atho puruṣādair ivārtān vācaṁ devīṁ brahma-kule kukarmaṇy abrahmaṇye rāja-kule kulāgryān
किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवास: स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥ २२ ॥
kiṁ kṣatra-bandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tair avaropitāni itas tato vāśana-pāna-vāsaḥ- snāna-vyavāyonmukha-jīva-lokam
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ॥ २३ ॥
yadvāmba te bhūri-bharāvatāra- kṛtāvatārasya harer dharitri antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇa-vilambitāni
इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम् ॥ २४ ॥
idaṁ mamācakṣva tavādhi-mūlaṁ vasundhare yena vikarśitāsi kālena vā te balināṁ balīyasā surārcitaṁ kiṁ hṛtam amba saubhagam
dharaṇy uvāca bhavān hi veda tat sarvaṁ yan māṁ dharmānupṛcchasi caturbhir vartase yena pādair loka-sukhāvahaiḥ
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
satyaṁ śaucaṁ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam śamo damas tapaḥ sāmyaṁ titikṣoparatiḥ śrutam jñānaṁ viraktir aiśvaryaṁ śauryaṁ tejo balaṁ smṛtiḥ svātantryaṁ kauśalaṁ kāntir dhairyaṁ mārdavam eva ca prāgalbhyaṁ praśrayaḥ śīlaṁ saha ojo balaṁ bhagaḥ gāmbhīryaṁ sthairyam āstikyaṁ kīrtir māno ’nahaṅkṛtiḥ ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit tenāhaṁ guṇa-pātreṇa śrī-nivāsena sāmpratam śocāmi rahitaṁ lokaṁ pāpmanā kalinekṣitam
आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितृनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान् ॥ ३१ ॥
ātmānaṁ cānuśocāmi bhavantaṁ cāmarottamam devān pitṝn ṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṁs tathāśramān
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥
brahmādayo bahu-tithaṁ yad-apāṅga-mokṣa- kāmās tapaḥ samacaran bhagavat-prapannāḥ sā śrīḥ sva-vāsam aravinda-vanaṁ vihāya yat-pāda-saubhagam alaṁ bhajate ’nuraktā tasyāham abja-kuliśāṅkuśa-ketu-ketaiḥ śrīmat-padair bhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī trīn atyaroca upalabhya tato vibhūtiṁ lokān sa māṁ vyasṛjad utsmayatīṁ tad-ante
यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञा- मक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्र: । त्वां दु:स्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् ॥ ३४ ॥
yo vai mamātibharam āsura-vaṁśa-rājñām akṣauhiṇī-śatam apānudad ātma-tantraḥ tvāṁ duḥstham ūna-padam ātmani pauruṣeṇa sampādayan yaduṣu ramyam abibhrad aṅgam
का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पै: । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्किताया: ॥ ३५ ॥
kā vā saheta virahaṁ puruṣottamasya premāvaloka-rucira-smita-valgu-jalpaiḥ sthairyaṁ samānam aharan madhu-māninīnāṁ romotsavo mama yad-aṅghri-viṭaṅkitāyāḥ
तयोरेवं कथयतो: पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षि: प्राप्त: प्राचीं सरस्वतीम् ॥ ३६ ॥
tayor evaṁ kathayatoḥ pṛthivī-dharmayos tadā parīkṣin nāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṁ sarasvatīm
सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥
sūta uvāca tatra go-mithunaṁ rājā hanyamānam anāthavat daṇḍa-hastaṁ ca vṛṣalaṁ dadṛśe nṛpa-lāñchanam
वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥
vṛṣaṁ mṛṇāla-dhavalaṁ mehantam iva bibhyatam vepamānaṁ padaikena sīdantaṁ śūdra-tāḍitam
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥
gāṁ ca dharma-dughāṁ dīnāṁ bhṛśaṁ śūdra-padāhatām vivatsām āśru-vadanāṁ kṣāmāṁ yavasam icchatīm
पप्रच्छ रथमारूढ: कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुक: ॥ ४ ॥
papraccha ratham ārūḍhaḥ kārtasvara-paricchadam megha-gambhīrayā vācā samāropita-kārmukaḥ
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेशेण नटवत्कर्मणाद्विज: ॥ ५ ॥
kas tvaṁ mac-charaṇe loke balād dhaṁsy abalān balī nara-devo ’si veṣeṇa naṭavat karmaṇā ’dvijaḥ
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि ॥ ६ ॥
yas tvaṁ kṛṣṇe gate dūraṁ saha-gāṇḍīva-dhanvanā śocyo ’sy aśocyān rahasi praharan vadham arhasi
त्वं वा मृणालधवल: पादैर्न्यून: पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो न: परिखेदयन् ॥ ७ ॥
tvaṁ vā mṛṇāla-dhavalaḥ pādair nyūnaḥ padā caran vṛṣa-rūpeṇa kiṁ kaścid devo naḥ parikhedayan
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुच: ॥ ८ ॥
na jātu kauravendrāṇāṁ dordaṇḍa-parirambhite bhū-tale ’nupatanty asmin vinā te prāṇināṁ śucaḥ
मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥
mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalād bhayam mā rodīr amba bhadraṁ te khalānāṁ mayi śāstari
यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
yasya rāṣṭre prajāḥ sarvās trasyante sādhvy asādhubhiḥ tasya mattasya naśyanti kīrtir āyur bhago gatiḥ eṣa rājñāṁ paro dharmo hy ārtānām ārti-nigrahaḥ ata enaṁ vadhiṣyāmi bhūta-druham asattamam
कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
ko ’vṛścat tava pādāṁs trīn saurabheya catuṣ-pada mā bhūvaṁs tvādṛśā rāṣṭre rājñāṁ kṛṣṇānuvartinām
आख्याहि वृष भद्रं व: साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥
ākhyāhi vṛṣa bhadraṁ vaḥ sādhūnām akṛtāgasām ātma-vairūpya-kartāraṁ pārthānāṁ kīrti-dūṣaṇam
जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते ॥ १४ ॥
jane ’nāgasy aghaṁ yuñjan sarvato ’sya ca mad-bhayam sādhūnāṁ bhadram eva syād asādhu-damane kṛte
अनाग:स्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुश: । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥
anāgaḥsv iha bhūteṣu ya āgas-kṛn niraṅkuśaḥ āhartāsmi bhujaṁ sākṣād amartyasyāpi sāṅgadam
राज्ञो हि परमो धर्म: स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥
rājño hi paramo dharmaḥ sva-dharma-sthānupālanam śāsato ’nyān yathā-śāstram anāpady utpathān iha
धर्म उवाच एतद् व: पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वच: । येषां गुणगणै: कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृत: ॥ १७ ॥
dharma uvāca etad vaḥ pāṇḍaveyānāṁ yuktam ārtābhayaṁ vacaḥ yeṣāṁ guṇa-gaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ
न वयं क्लेशबीजानि यत: स्यु: पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिता: ॥ १८ ॥
na vayaṁ kleśa-bījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha puruṣaṁ taṁ vijānīmo vākya-bheda-vimohitāḥ
केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मन: । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥
kecid vikalpa-vasanā āhur ātmānam ātmanaḥ daivam anye ’pare karma svabhāvam apare prabhum
अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चय: । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥
apratarkyād anirdeśyād iti keṣv api niścayaḥ atrānurūpaṁ rājarṣe vimṛśa sva-manīṣayā
सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तमा: । समाहितेन मनसा विखेद: पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥
sūta uvāca evaṁ dharme pravadati sa samrāḍ dvija-sattamāḥ samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam
राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृत: स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥
rājovāca dharmaṁ bravīṣi dharma-jña dharmo ’si vṛṣa-rūpa-dhṛk yad adharma-kṛtaḥ sthānaṁ sūcakasyāpi tad bhavet
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चय: ॥ २३ ॥
athavā deva-māyāyā nūnaṁ gatir agocarā cetaso vacasaś cāpi bhūtānām iti niścayaḥ
तप: शौचं दया सत्यमिति पादा: कृते कृता: । अधर्मांशैस्त्रयो भग्ना: स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥
tapaḥ śaucaṁ dayā satyam iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ adharmāṁśais trayo bhagnāḥ smaya-saṅga-madais tava
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यत: । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधित: कलि: ॥ २५ ॥
idānīṁ dharma pādas te satyaṁ nirvartayed yataḥ taṁ jighṛkṣaty adharmo ’yam anṛtenaidhitaḥ kaliḥ
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासै: सर्वत: कृतकौतुका ॥ २६ ॥
iyaṁ ca bhūmir bhagavatā nyāsitoru-bharā satī śrīmadbhis tat-pada-nyāsaiḥ sarvataḥ kṛta-kautukā
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजा: शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥
śocaty aśru-kalā sādhvī durbhagevojjhitā satī abrahmaṇyā nṛpa-vyājāḥ śūdrā bhokṣyanti mām iti
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथ: । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥
iti dharmaṁ mahīṁ caiva sāntvayitvā mahā-rathaḥ niśātam ādade khaḍgaṁ kalaye ’dharma-hetave
तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वल: ॥ २९ ॥
taṁ jighāṁsum abhipretya vihāya nṛpa-lāñchanam tat-pāda-mūlaṁ śirasā samagād bhaya-vihvalaḥ
पतितं पादयोर्वीर: कृपया दीनवत्सल: । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥
patitaṁ pādayor vīraḥ kṛpayā dīna-vatsalaḥ śaraṇyo nāvadhīc chlokya āha cedaṁ hasann iva
राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धु: ॥ ३१ ॥
rājovāca na te guḍākeśa-yaśo-dharāṇāṁ baddhāñjaler vai bhayam asti kiñcit na vartitavyaṁ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvam adharma-bandhuḥ
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहे- ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूग: । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भ: ॥ ३२ ॥
tvāṁ vartamānaṁ nara-deva-deheṣv anupravṛtto ’yam adharma-pūgaḥ lobho ’nṛtaṁ cauryam anāryam aṁho jyeṣṭhā ca māyā kalahaś ca dambhaḥ
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै- र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञा: ॥ ३३ ॥
na vartitavyaṁ tad adharma-bandho dharmeṇa satyena ca vartitavye brahmāvarte yatra yajanti yajñair yajñeśvaraṁ yajña-vitāna-vijñāḥ
यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना- मन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥
yasmin harir bhagavān ijyamāna ijyātma-mūrtir yajatāṁ śaṁ tanoti kāmān amoghān sthira-jaṅgamānām antar bahir vāyur ivaiṣa ātmā
सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्ट: स कलिर्जातवेपथु: । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥
sūta uvāca parīkṣitaivam ādiṣṭaḥ sa kalir jāta-vepathuḥ tam udyatāsim āhedaṁ daṇḍa-pāṇim ivodyatam
कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥
kalir uvāca yatra kva vātha vatsyāmi sārva-bhauma tavājñayā lakṣaye tatra tatrāpi tvām ātteṣu-śarāsanam
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥
tan me dharma-bhṛtāṁ śreṣṭha sthānaṁ nirdeṣṭum arhasi yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṁs te ’nuśāsanam
सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रिय: सूना यत्राधर्मश्चतुर्विध: ॥ ३८ ॥
sūta uvāca abhyarthitas tadā tasmai sthānāni kalaye dadau dyūtaṁ pānaṁ striyaḥ sūnā yatrādharmaś catur-vidhaḥ
पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभु: । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥
punaś ca yācamānāya jāta-rūpam adāt prabhuḥ tato ’nṛtaṁ madaṁ kāmaṁ rajo vairaṁ ca pañcamam
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभव: कलि: । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥
amūni pañca sthānāni hy adharma-prabhavaḥ kaliḥ auttareyeṇa dattāni nyavasat tan-nideśa-kṛt
अथैतानि न सेवेत बुभूषु: पुरुष: क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरु: ॥ ४१ ॥
athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit viśeṣato dharma-śīlo rājā loka-patir guruḥ
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तप: शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥
vṛṣasya naṣṭāṁs trīn pādān tapaḥ śaucaṁ dayām iti pratisandadha āśvāsya mahīṁ ca samavardhayat
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥
sa eṣa etarhy adhyāsta āsanaṁ pārthivocitam pitāmahenopanyastaṁ rājñāraṇyaṁ vivikṣatā āste ’dhunā sa rājarṣiḥ kauravendra-śriyollasan gajāhvaye mahā-bhāgaś cakravartī bṛhac-chravāḥ
इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृप: । यस्य पालयत: क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिता: ॥ ४५ ॥
ittham-bhūtānubhāvo ’yam abhimanyu-suto nṛpaḥ yasya pālayataḥ kṣauṇīṁ yūyaṁ satrāya dīkṣitāḥ
सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृत: । अनुग्रहाद् भगवत: कृष्णस्याद्भुतकर्मण: ॥ १ ॥
sūta uvāca yo vai drauṇy-astra-vipluṣṭo na mātur udare mṛtaḥ anugrahād bhagavataḥ kṛṣṇasyādbhuta-karmaṇaḥ
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशय: ॥ २ ॥
brahma-kopotthitād yas tu takṣakāt prāṇa-viplavāt na sammumohorubhayād bhagavaty arpitāśayaḥ
उत्सृज्य सर्वत: सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थिति: । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
utsṛjya sarvataḥ saṅgaṁ vijñātājita-saṁsthitiḥ vaiyāsaker jahau śiṣyo gaṅgāyāṁ svaṁ kalevaram
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
nottamaśloka-vārtānāṁ juṣatāṁ tat-kathāmṛtam syāt sambhramo ’nta-kāle ’pi smaratāṁ tat-padāmbujam
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वत: । यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
tāvat kalir na prabhavet praviṣṭo ’pīha sarvataḥ yāvad īśo mahān urvyām ābhimanyava eka-rāṭ
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभव: कलि: ॥ ६ ॥
yasminn ahani yarhy eva bhagavān utsasarja gām tadaivehānuvṛtto ’sāv adharma-prabhavaḥ kaliḥ
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
nānudveṣṭi kaliṁ samrāṭ sāraṅga iva sāra-bhuk kuśalāny āśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्त: प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
kiṁ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīra-bhīruṇā apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate
उपवर्णितमेतद्व: पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
upavarṇitam etad vaḥ puṇyaṁ pārīkṣitaṁ mayā vāsudeva-kathopetam ākhyānaṁ yad apṛcchata
या या: कथा भगवत: कथनीयोरुकर्मण: । गुणकर्माश्रया: पुम्भि: संसेव्यास्ता बुभूषुभि: ॥ १० ॥
yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyoru-karmaṇaḥ guṇa-karmāśrayāḥ pumbhiḥ saṁsevyās tā bubhūṣubhiḥ
ऋषय ऊचु: सूत जीव समा: सौम्य शाश्वतीर्विशदं यश: । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि न: ॥ ११ ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīr viśadaṁ yaśaḥ yas tvaṁ śaṁsasi kṛṣṇasya martyānām amṛtaṁ hi naḥ
कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
karmaṇy asminn anāśvāse dhūma-dhūmrātmanāṁ bhavān āpāyayati govinda- pāda-padmāsavaṁ madhu
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ १३ ॥
tulayāma lavenāpi na svargaṁ nāpunar-bhavam bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṁ kim utāśiṣaḥ
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु- र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्या: ॥ १४ ॥
ko nāma tṛpyed rasavit kathāyāṁ mahattamaikānta-parāyaṇasya nāntaṁ guṇānām aguṇasya jagmur yogeśvarā ye bhava-pādma-mukhyāḥ
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
tan no bhavān vai bhagavat-pradhāno mahattamaikānta-parāyaṇasya harer udāraṁ caritaṁ viśuddhaṁ śuśrūṣatāṁ no vitanotu vidvan
स वै महाभागवत: परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धि: । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
sa vai mahā-bhāgavataḥ parīkṣid yenāpavargākhyam adabhra-buddhiḥ jñānena vaiyāsaki-śabditena bheje khagendra-dhvaja-pāda-mūlam
तन्न: परं पुण्यमसंवृतार्थ- माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
tan naḥ paraṁ puṇyam asaṁvṛtārtham ākhyānam atyadbhuta-yoga-niṣṭham ākhyāhy anantācaritopapannaṁ pārīkṣitaṁ bhāgavatābhirāmam
सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाता: । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोग: ॥ १८ ॥
sūta uvāca aho vayaṁ janma-bhṛto ’dya hāsma vṛddhānuvṛttyāpi viloma-jātāḥ dauṣkulyam ādhiṁ vidhunoti śīghraṁ mahattamānām abhidhāna-yogaḥ
कुत: पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य । योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहु: ॥ १९ ॥
kutaḥ punar gṛṇato nāma tasya mahattamaikānta-parāyaṇasya yo ’nanta-śaktir bhagavān ananto mahad-guṇatvād yam anantam āhuḥ
एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति- र्यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सो: ॥ २० ॥
etāvatālaṁ nanu sūcitena guṇair asāmyānatiśāyanasya hitvetarān prārthayato vibhūtir yasyāṅghri-reṇuṁ juṣate ’nabhīpsoḥ
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भ: । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थ: ॥ २१ ॥
athāpi yat-pāda-nakhāvasṛṣṭaṁ jagad viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ seśaṁ punāty anyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavat-padārthaḥ
यत्रानुरक्ता: सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशम: स्वधर्म: ॥ २२ ॥
yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍham vrajanti tat pārama-haṁsyam antyaṁ yasminn ahiṁsopaśamaḥ sva-dharmaḥ
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भि- राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभ: पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण- स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चित: ॥ २३ ॥
ahaṁ hi pṛṣṭo ’ryamaṇo bhavadbhir ācakṣa ātmāvagamo ’tra yāvān nabhaḥ patanty ātma-samaṁ patattriṇas tathā samaṁ viṣṇu-gatiṁ vipaścitaḥ
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ekadā dhanur udyamya vicaran mṛgayāṁ vane mṛgān anugataḥ śrāntaḥ kṣudhitas tṛṣito bhṛśam jalāśayam acakṣāṇaḥ praviveśa tam āśramam dadarśa munim āsīnaṁ śāntaṁ mīlita-locanam
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
pratiruddhendriya-prāṇa- mano-buddhim upāratam sthāna-trayāt paraṁ prāptaṁ brahma-bhūtam avikriyam
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
viprakīrṇa-jaṭācchannaṁ rauraveṇājinena ca viśuṣyat-tālur udakaṁ tathā-bhūtam ayācata
अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृत: । अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
alabdha-tṛṇa-bhūmy-ādir asamprāptārghya-sūnṛtaḥ avajñātam ivātmānaṁ manyamānaś cukopa ha
अभूतपूर्व: सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मन: । ब्राह्मणं प्रत्यभूद् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
abhūta-pūrvaḥ sahasā kṣut-tṛḍbhyām arditātmanaḥ brāhmaṇaṁ praty abhūd brahman matsaro manyur eva ca
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन्धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत: ॥ ३० ॥
sa tu brahma-ṛṣer aṁse gatāsum uragaṁ ruṣā vinirgacchan dhanuṣ-koṭyā nidhāya puram āgataḥ
एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षण: । मृषासमाधिराहोस्वित्किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुभि: ॥ ३१ ॥
eṣa kiṁ nibhṛtāśeṣa- karaṇo mīlitekṣaṇaḥ mṛṣā-samādhir āhosvit kiṁ nu syāt kṣatra-bandhubhiḥ
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकै: । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
tasya putro ’titejasvī viharan bālako ’rbhakaiḥ rājñāghaṁ prāpitaṁ tātaṁ śrutvā tatredam abravīt
अहो अधर्म: पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
aho adharmaḥ pālānāṁ pīvnāṁ bali-bhujām iva svāminy aghaṁ yad dāsānāṁ dvāra-pānāṁ śunām iva
ब्राह्मणै: क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपित: । स कथं तद्गृहे द्वा:स्थ: सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatra-bandhur hi gṛha-pālo nirūpitaḥ sa kathaṁ tad-gṛhe dvāḥ-sthaḥ sabhāṇḍaṁ bhoktum arhati
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
kṛṣṇe gate bhagavati śāstary utpatha-gāminām tad bhinna-setūn adyāhaṁ śāsmi paśyata me balam
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालक: । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
ity uktvā roṣa-tāmrākṣo vayasyān ṛṣi-bālakaḥ kauśiky-āpa upaspṛśya vāg-vajraṁ visasarja ha
इति लङ्घितमर्यादं तक्षक: सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
iti laṅghita-maryādaṁ takṣakaḥ saptame ’hani daṅkṣyati sma kulāṅgāraṁ codito me tata-druham
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दु:खार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
tato ’bhyetyāśramaṁ bālo gale sarpa-kalevaram pitaraṁ vīkṣya duḥkhārto mukta-kaṇṭho ruroda ha
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
sa vā āṅgiraso brahman śrutvā suta-vilāpanam unmīlya śanakair netre dṛṣṭvā cāṁse mṛtoragam
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतमित्युक्त: स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
visṛjya taṁ ca papraccha vatsa kasmād dhi rodiṣi kena vā te ’pakṛtam ity uktaḥ sa nyavedayat
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृत- मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृत: ॥ ४१ ॥
niśamya śaptam atad-arhaṁ narendraṁ sa brāhmaṇo nātmajam abhyanandat aho batāṁho mahad adya te kṛtam alpīyasi droha urur damo dhṛtaḥ
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभया: प्रजा: ॥ ४२ ॥
na vai nṛbhir nara-devaṁ parākhyaṁ sammātum arhasy avipakva-buddhe yat-tejasā durviṣaheṇa guptā vindanti bhadrāṇy akutobhayāḥ prajāḥ
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोक: । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य- त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
alakṣyamāṇe nara-deva-nāmni rathāṅga-pāṇāv ayam aṅga lokaḥ tadā hi caura-pracuro vinaṅkṣyaty arakṣyamāṇo ’vivarūthavat kṣaṇāt
तदद्य न: पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जना: ॥ ४४ ॥
tad adya naḥ pāpam upaity ananvayaṁ yan naṣṭa-nāthasya vasor vilumpakāt parasparaṁ ghnanti śapanti vṛñjate paśūn striyo ’rthān puru-dasyavo janāḥ
तदार्यधर्म: प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमय: । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्कर: ॥ ४५ ॥
tadārya-dharmaḥ pravilīyate nṛṇāṁ varṇāśramācāra-yutas trayīmayaḥ tato ’rtha-kāmābhiniveśitātmanāṁ śunāṁ kapīnām iva varṇa-saṅkaraḥ
धर्मपालो नरपति: स तु सम्राड् बृहच्छ्रवा: । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
dharma-pālo nara-patiḥ sa tu samrāḍ bṛhac-chravāḥ sākṣān mahā-bhāgavato rājarṣir haya-medhayāṭ kṣut-tṛṭ-śrama-yuto dīno naivāsmac chāpam arhati
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
apāpeṣu sva-bhṛtyeṣu bālenāpakva-buddhinā pāpaṁ kṛtaṁ tad bhagavān sarvātmā kṣantum arhati
तिरस्कृता विप्रलब्धा: शप्ता: क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ता: प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api nāsya tat pratikurvanti tad-bhaktāḥ prabhavo ’pi hi
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनि: । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
iti putra-kṛtāghena so ’nutapto mahā-muniḥ svayaṁ viprakṛto rājñā naivāghaṁ tad acintayat
प्रायश: साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिता: । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणाश्रय: ॥ ५० ॥
prāyaśaḥ sādhavo loke parair dvandveṣu yojitāḥ na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmā ’guṇāśrayaḥ
सूत उवाच महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्नात्मकृतं सुदुर्मना: । अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि ॥ १ ॥
sūta uvāca mahī-patis tv atha tat-karma garhyaṁ vicintayann ātma-kṛtaṁ sudurmanāḥ aho mayā nīcam anārya-vat kṛtaṁ nirāgasi brahmaṇi gūḍha-tejasi
ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् । तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा ॥ २ ॥
dhruvaṁ tato me kṛta-deva-helanād duratyayaṁ vyasanaṁ nāti-dīrghāt tad astu kāmaṁ hy agha-niṣkṛtāya me yathā na kuryāṁ punar evam addhā
अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे । दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्य: ॥ ३ ॥
adyaiva rājyaṁ balam ṛddha-kośaṁ prakopita-brahma-kulānalo me dahatv abhadrasya punar na me ’bhūt pāpīyasī dhīr dvija-deva-gobhyaḥ
स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा मुने: सुतोक्तो निऋर्तिस्तक्षकाख्य: । स साधु मेने न चिरेण तक्षका- नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४ ॥
sa cintayann ittham athāśṛṇod yathā muneḥ sutokto nirṛtis takṣakākhyaḥ sa sādhu mene na cireṇa takṣakā- nalaṁ prasaktasya virakti-kāraṇam
अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् । कृष्णाङ्घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम् ॥ ५ ॥
atho vihāyemam amuṁ ca lokaṁ vimarśitau heyatayā purastāt kṛṣṇāṅghri-sevām adhimanyamāna upāviśat prāyam amartya-nadyām
या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र- कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री । पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाण: ॥ ६ ॥
yā vai lasac-chrī-tulasī-vimiśra- kṛṣṇāṅghri-reṇv-abhyadhikāmbu-netrī punāti lokān ubhayatra seśān kas tāṁ na seveta mariṣyamāṇaḥ
इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेय: प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्ग: ॥ ७ ॥
iti vyavacchidya sa pāṇḍaveyaḥ prāyopaveśaṁ prati viṣṇu-padyām dadhau mukundāṅghrim ananya-bhāvo muni-vrato mukta-samasta-saṅgaḥ
तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनय: सशिष्या: । प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशै: स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्त: ॥ ८ ॥
tatropajagmur bhuvanaṁ punānā mahānubhāvā munayaḥ sa-śiṣyāḥ prāyeṇa tīrthābhigamāpadeśaiḥ svayaṁ hi tīrthāni punanti santaḥ
अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवन: शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च । पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥ मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतम: पिप्पलाद: । मैत्रेय और्व: कवष: कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च ॥ १० ॥
atrir vasiṣṭhaś cyavanaḥ śaradvān ariṣṭanemir bhṛgur aṅgirāś ca parāśaro gādhi-suto ’tha rāma utathya indrapramadedhmavāhau medhātithir devala ārṣṭiṣeṇo bhāradvājo gautamaḥ pippalādaḥ maitreya aurvaḥ kavaṣaḥ kumbhayonir dvaipāyano bhagavān nāradaś ca
अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च । नानार्षेयप्रवरान् समेता- नभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे ॥ ११ ॥
anye ca devarṣi-brahmarṣi-varyā rājarṣi-varyā aruṇādayaś ca nānārṣeya-pravarān sametān abhyarcya rājā śirasā vavande
सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूय: कृतप्रणाम: स्वचिकीर्षितं यत् । विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणि: ॥ १२ ॥
sukhopaviṣṭeṣv atha teṣu bhūyaḥ kṛta-praṇāmaḥ sva-cikīrṣitaṁ yat vijñāpayām āsa vivikta-cetā upasthito ’gre ’bhigṛhīta-pāṇiḥ
राजोवाच
rājovāca aho vayaṁ dhanyatamā nṛpāṇāṁ mahattamānugrahaṇīya-śīlāḥ rājñāṁ kulaṁ brāhmaṇa-pāda-śaucād dūrād visṛṣṭaṁ bata garhya-karma
तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ १४ ॥
tasyaiva me ’ghasya parāvareśo vyāsakta-cittasya gṛheṣv abhīkṣṇam nirveda-mūlo dvija-śāpa-rūpo yatra prasakto bhayam āśu dhatte
तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे । द्विजोपसृष्ट: कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथा: ॥ १५ ॥
taṁ mopayātaṁ pratiyantu viprā gaṅgā ca devī dhṛta-cittam īśe dvijopasṛṣṭaḥ kuhakas takṣako vā daśatv alaṁ gāyata viṣṇu-gāthāḥ
पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रति: प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्य: ॥ १६ ॥
punaś ca bhūyād bhagavaty anante ratiḥ prasaṅgaś ca tad-āśrayeṣu mahatsu yāṁ yām upayāmi sṛṣṭiṁ maitry astu sarvatra namo dvijebhyaḥ
इति स्म राजाध्यवसाययुक्त: प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीर: । उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्न्या: स्वसुतन्यस्तभार: ॥ १७ ॥
iti sma rājādhyavasāya-yuktaḥ prācīna-mūleṣu kuśeṣu dhīraḥ udaṅ-mukho dakṣiṇa-kūla āste samudra-patnyāḥ sva-suta-nyasta-bhāraḥ
एवं च तस्मिन्नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घा: । प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनै- र्मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदु: ॥ १८ ॥
evaṁ ca tasmin nara-deva-deve prāyopaviṣṭe divi deva-saṅghāḥ praśasya bhūmau vyakiran prasūnair mudā muhur dundubhayaś ca neduḥ
महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमाना: । ऊचु: प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम् ॥ १९ ॥
maharṣayo vai samupāgatā ye praśasya sādhv ity anumodamānāḥ ūcuḥ prajānugraha-śīla-sārā yad uttama-śloka-guṇābhirūpam
न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामा: ॥ २० ॥
na vā idaṁ rājarṣi-varya citraṁ bhavatsu kṛṣṇaṁ samanuvrateṣu ye ’dhyāsanaṁ rāja-kirīṭa-juṣṭaṁ sadyo jahur bhagavat-pārśva-kāmāḥ
सर्वे वयं तावदिहास्महेऽथ कलेवरं यावदसौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधान: ॥ २१ ॥
sarve vayaṁ tāvad ihāsmahe ’tha kalevaraṁ yāvad asau vihāya lokaṁ paraṁ virajaskaṁ viśokaṁ yāsyaty ayaṁ bhāgavata-pradhānaḥ
आश्रुत्य तदृषिगणवच: परीक्षित् समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णो: ॥ २२ ॥
āśrutya tad ṛṣi-gaṇa-vacaḥ parīkṣit samaṁ madhu-cyud guru cāvyalīkam ābhāṣatainān abhinandya yuktān śuśrūṣamāṇaś caritāni viṣṇoḥ
समागता: सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे । नेहाथ नामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम् ॥ २३ ॥
samāgatāḥ sarvata eva sarve vedā yathā mūrti-dharās tri-pṛṣṭhe nehātha nāmutra ca kaścanārtha ṛte parānugraham ātma-śīlam
ततश्च व: पृच्छ्यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ता: ॥ २४ ॥
tataś ca vaḥ pṛcchyam imaṁ vipṛcche viśrabhya viprā iti kṛtyatāyām sarvātmanā mriyamāṇaiś ca kṛtyaṁ śuddhaṁ ca tatrāmṛśatābhiyuktāḥ
तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्ष: । अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेष: ॥ २५ ॥
tatrābhavad bhagavān vyāsa-putro yadṛcchayā gām aṭamāno ’napekṣaḥ alakṣya-liṅgo nija-lābha-tuṣṭo vṛtaś ca bālair avadhūta-veṣaḥ
तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद- करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् । चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण- सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६ ॥
taṁ dvyaṣṭa-varṣaṁ su-kumāra-pāda- karoru-bāhv-aṁsa-kapola-gātram cārv-āyatākṣonnasa-tulya-karṇa- subhrv-ānanaṁ kambu-sujāta-kaṇṭham
निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षस- मावर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च । दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम् ॥ २७ ॥
nigūḍha-jatruṁ pṛthu-tuṅga-vakṣasam āvarta-nābhiṁ vali-valgūdaraṁ ca dig-ambaraṁ vaktra-vikīrṇa-keśaṁ pralamba-bāhuṁ svamarottamābham
श्यामं सदापीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । प्रत्युत्थितास्ते मुनय: स्वासनेभ्य- स्तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ २८ ॥
śyāmaṁ sadāpīvya-vayo-’ṅga-lakṣmyā strīṇāṁ mano-jñaṁ rucira-smitena pratyutthitās te munayaḥ svāsanebhyas tal-lakṣaṇa-jñā api gūḍha-varcasam
स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाजहार । ततो निवृत्ता ह्यबुधा: स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजित: ॥ २९ ॥
sa viṣṇu-rāto ’tithaya āgatāya tasmai saparyāṁ śirasājahāra tato nivṛttā hy abudhāḥ striyo ’rbhakā mahāsane sopaviveśa pūjitaḥ
स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घै: । व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दु- र्ग्रहर्क्षतारानिकरै: परीत: ॥ ३० ॥
sa saṁvṛtas tatra mahān mahīyasāṁ brahmarṣi-rājarṣi-devarṣi-saṅghaiḥ vyarocatālaṁ bhagavān yathendur graharkṣa-tārā-nikaraiḥ parītaḥ
प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलि- र्नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१ ॥
praśāntam āsīnam akuṇṭha-medhasaṁ muniṁ nṛpo bhāgavato ’bhyupetya praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjalir natvā girā sūnṛtayānvapṛcchat
परीक्षिदुवाच अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्या: क्षत्रबन्धव: । कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थका: कृता: ॥ ३२ ॥
parīkṣid uvāca aho adya vayaṁ brahman sat-sevyāḥ kṣatra-bandhavaḥ kṛpayātithi-rūpeṇa bhavadbhis tīrthakāḥ kṛtāḥ
येषां संस्मरणात्पुंसां सद्य: शुद्ध्यन्ति वै गृहा: । किं पुनर्दर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभि: ॥ ३३ ॥
yeṣāṁ saṁsmaraṇāt puṁsāṁ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ kiṁ punar darśana-sparśa- pāda-śaucāsanādibhiḥ
सान्निध्यात्ते महायोगिन्पातकानि महान्त्यपि । सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतरा: ॥ ३४ ॥
sānnidhyāt te mahā-yogin pātakāni mahānty api sadyo naśyanti vai puṁsāṁ viṣṇor iva suretarāḥ
अपि मे भगवान् प्रीत: कृष्ण: पाण्डुसुतप्रिय: । पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धव: ॥ ३५ ॥
api me bhagavān prītaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍu-suta-priyaḥ paitṛ-ṣvaseya-prīty-arthaṁ tad-gotrasyātta-bāndhavaḥ
अन्यथा तेऽव्यक्तगतेर्दर्शनं न: कथं नृणाम् । नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयस: ॥ ३६ ॥
anyathā te ’vyakta-gater darśanaṁ naḥ kathaṁ nṛṇām nitarāṁ mriyamāṇānāṁ saṁsiddhasya vanīyasaḥ
अत: पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥
ataḥ pṛcchāmi saṁsiddhiṁ yogināṁ paramaṁ gurum puruṣasyeha yat kāryaṁ mriyamāṇasya sarvathā
यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभि: प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम् ॥ ३८ ॥
yac chrotavyam atho japyaṁ yat kartavyaṁ nṛbhiḥ prabho smartavyaṁ bhajanīyaṁ vā brūhi yad vā viparyayam
नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्वचित् ॥ ३९ ॥
nūnaṁ bhagavato brahman gṛheṣu gṛha-medhinām na lakṣyate hy avasthānam api go-dohanaṁ kvacit
सूत उवाच एवमाभाषित: पृष्ट: स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणि: ॥ ४० ॥
sūta uvāca evam ābhāṣitaḥ pṛṣṭaḥ sa rājñā ślakṣṇayā girā pratyabhāṣata dharma-jño bhagavān bādarāyaṇiḥ