Sanskrit, IAST, and official Vedabase links
Śrīmad-Bhāgavatam Canto 12: Sanskrit, IAST, and official Vedabase links.
श्रीशुक उवाच योऽन्त्य: पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथ: । तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ १ ॥ प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत् पालक: सुत: । विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्तत: ॥ २ ॥
śrī-śuka uvāca yo ’ntyaḥ purañjayo nāma bhaviṣyo bārahadrathaḥ tasyāmātyas tu śunako hatvā svāminam ātma-jam pradyota-saṁjñaṁ rājānaṁ kartā yat-pālakaḥ sutaḥ viśākhayūpas tat-putro bhavitā rājakas tataḥ
नन्दिवर्धनस्तत्पुत्र: पञ्च प्रद्योतना इमे । अष्टत्रिंशोत्तरशतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपा: ॥ ३ ॥
nandivardhanas tat-putraḥ pañca pradyotanā ime aṣṭa-triṁśottara-śataṁ bhokṣyanti pṛthivīṁ nṛpāḥ
शिशुनागस्ततो भाव्य: काकवर्णस्तु तत्सुत: । क्षेमधर्मा तस्य सुत: क्षेत्रज्ञ: क्षेमधर्मज: ॥ ४ ॥
śiśunāgas tato bhāvyaḥ kākavarṇas tu tat-sutaḥ kṣemadharmā tasya sutaḥ kṣetrajñaḥ kṣemadharma-jaḥ
विधिसार: सुतस्तस्याजातशत्रुर्भविष्यति । दर्भकस्तत्सुतो भावी दर्भकस्याजय: स्मृत: ॥ ५ ॥
vidhisāraḥ sutas tasyā- jātaśatrur bhaviṣyati darbhakas tat-suto bhāvī darbhakasyājayaḥ smṛtaḥ
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
nandivardhana ājeyo mahānandiḥ sutas tataḥ śiśunāgā daśaivaite saṣṭy-uttara-śata-trayam samā bhokṣyanti pṛthivīṁ kuru-śreṣṭha kalau nṛpāḥ mahānandi-suto rājan śūdrā-garbhodbhavo balī mahāpadma-patiḥ kaścin nandaḥ kṣatra-vināśa-kṛt tato nṛpā bhaviṣyanti śūdra-prāyās tv adhārmikāḥ
स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासन: । शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गव: ॥ ९ ॥
sa eka-cchatrāṁ pṛthivīm anullaṅghita-śāsanaḥ śāsiṣyati mahāpadmo dvitīya iva bhārgavaḥ
तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखा: सुता: । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समा: ॥ १० ॥
tasya cāṣṭau bhaviṣyanti sumālya-pramukhāḥ sutāḥ ya imāṁ bhokṣyanti mahīṁ rājānaś ca śataṁ samāḥ
नव नन्दान् द्विज: कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति । तेषामभावे जगतीं मौर्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ ॥ ११ ॥
nava nandān dvijaḥ kaścit prapannān uddhariṣyati teṣām abhāve jagatīṁ mauryā bhokṣyanti vai kalau
स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽभिषेक्ष्यति । तत्सुतो वारिसारस्तु ततश्चाशोकवर्धन: ॥ १२ ॥
sa eva candraguptaṁ vai dvijo rājye ’bhiṣekṣyati tat-suto vārisāras tu tataś cāśokavardhanaḥ
सुयशा भविता तस्य सङ्गत: सुयश:सुत: । शालिशूकस्ततस्तस्य सोमशर्मा भविष्यति । शतधन्वा ततस्तस्य भविता तद् बृहद्रथ: ॥ १३ ॥
suyaśā bhavitā tasya saṅgataḥ suyaśaḥ-sutaḥ śāliśūkas tatas tasya somaśarmā bhaviṣyati śatadhanvā tatas tasya bhavitā tad-bṛhadrathaḥ
मौर्या ह्येते दश नृपा: सप्तत्रिंशच्छतोत्तरम् । समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलौ कुरुकुलोद्वह ॥ १४ ॥
mauryā hy ete daśa nṛpāḥ sapta-triṁśac-chatottaram samā bhokṣyanti pṛthivīṁ kalau kuru-kulodvaha
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
agnimitras tatas tasmāt sujyeṣṭho bhavitā tataḥ vasumitro bhadrakaś ca pulindo bhavitā sutaḥ tato ghoṣaḥ sutas tasmād vajramitro bhaviṣyati tato bhāgavatas tasmād devabhūtiḥ kurūdvaha śuṅgā daśaite bhokṣyanti bhūmiṁ varṣa-śatādhikam tataḥ kāṇvān iyaṁ bhūmir yāsyaty alpa-guṇān nṛpa
शुङ्गं हत्वा देवभूतिं काण्वोऽमात्यस्तु कामिनम् । स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामति: ॥ १८ ॥
śuṅgaṁ hatvā devabhūtiṁ kāṇvo ’mātyas tu kāminam svayaṁ kariṣyate rājyaṁ vasudevo mahā-matiḥ
तस्य पुत्रस्तु भूमित्रस्तस्य नारायण: सुत: । काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच्च पञ्च च । शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कलौ युगे ॥ १९ ॥
tasya putras tu bhūmitras tasya nārāyaṇaḥ sutaḥ kāṇvāyanā ime bhūmiṁ catvāriṁśac ca pañca ca śatāni trīṇi bhokṣyanti varṣāṇāṁ ca kalau yuge
हत्वा काण्वं सुशर्माणं तद् भृत्यो वृषलो बली । गां भोक्ष्यत्यन्ध्रजातीय: कञ्चित् कालमसत्तम: ॥ २० ॥
hatvā kāṇvaṁ suśarmāṇaṁ tad-bhṛtyo vṛṣalo balī gāṁ bhokṣyaty andhra-jātīyaḥ kañcit kālam asattamaḥ
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
kṛṣṇa-nāmātha tad-bhrātā bhavitā pṛthivī-patiḥ śrī-śāntakarṇas tat-putraḥ paurṇamāsas tu tat-sutaḥ lambodaras tu tat-putras tasmāc cibilako nṛpaḥ meghasvātiś cibilakād aṭamānas tu tasya ca aniṣṭakarmā hāleyas talakas tasya cātma-jaḥ purīṣabhīrus tat-putras tato rājā sunandanaḥ cakoro bahavo yatra śivasvātir arin-damaḥ tasyāpi gomatī putraḥ purīmān bhavitā tataḥ medaśirāḥ śivaskando yajñaśrīs tat-sutas tataḥ vijayas tat-suto bhāvyaś candravijñaḥ sa-lomadhiḥ ete triṁśan nṛpatayaś catvāry abda-śatāni ca ṣaṭ-pañcāśac ca pṛthivīṁ bhokṣyanti kuru-nandana
सप्ताभीरा आवभृत्या दश गर्दभिनो नृपा: । कङ्का: षोडश भूपाला भविष्यन्त्यतिलोलुपा: ॥ २७ ॥
saptābhīrā āvabhṛtyā daśa gardabhino nṛpāḥ kaṅkāḥ ṣoḍaśa bhū-pālā bhaviṣyanty ati-lolupāḥ
ततोऽष्टौ यवना भाव्याश्चतुर्दश तुरुष्कका: । भूयो दश गुरुण्डाश्च मौला एकादशैव तु ॥ २८ ॥
tato ’ṣṭau yavanā bhāvyāś caturdaśa turuṣkakāḥ bhūyo daśa guruṇḍāś ca maulā ekādaśaiva tu
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
ete bhokṣyanti pṛthivīṁ daśa varṣa-śatāni ca navādhikāṁ ca navatiṁ maulā ekādaśa kṣitim bhokṣyanty abda-śatāny aṅga trīṇi taiḥ saṁsthite tataḥ kilakilāyāṁ nṛpatayo bhūtanando ’tha vaṅgiriḥ śiśunandiś ca tad-bhrātā yaśonandiḥ pravīrakaḥ ity ete vai varṣa-śataṁ bhaviṣyanty adhikāni ṣaṭ
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिका: । पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३२ ॥ एककाला इमे भूपा: सप्तान्ध्रा: सप्त कौशला: । विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३३ ॥
teṣāṁ trayodaśa sutā bhavitāraś ca bāhlikāḥ puṣpamitro ’tha rājanyo durmitro ’sya tathaiva ca eka-kālā ime bhū-pāḥ saptāndhrāḥ sapta kauśalāḥ vidūra-patayo bhāvyā niṣadhās tata eva hi
मागधानां तु भविता विश्वस्फूर्जि: पुरञ्जय: । करिष्यत्यपरो वर्णान् पुलिन्दयदुमद्रकान् ॥ ३४ ॥
māgadhānāṁ tu bhavitā viśvasphūrjiḥ purañjayaḥ kariṣyaty aparo varṇān pulinda-yadu-madrakān
प्रजाश्चाब्रह्मभूयिष्ठा: स्थापयिष्यति दुर्मति: । वीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्यां स वै पुरि । अनुगङ्गमाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ ३५ ॥
prajāś cābrahma-bhūyiṣṭhāḥ sthāpayiṣyati durmatiḥ vīryavān kṣatram utsādya padmavatyāṁ sa vai puri anu-gaṅgam ā-prayāgaṁ guptāṁ bhokṣyati medinīm
सौराष्ट्रावन्त्याभीराश्च शूरा अर्बुदमालवा: । व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शूद्रप्राया जनाधिपा: ॥ ३६ ॥
saurāṣṭrāvanty-ābhīrāś ca śūrā arbuda-mālavāḥ vrātyā dvijā bhaviṣyanti śūdra-prāyā janādhipāḥ
सिन्धोस्तटं चन्द्रभागां कौन्तीं काश्मीरमण्डलम् । भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या म्लेच्छाश्चाब्रह्मवर्चस: ॥ ३७ ॥
sindhos taṭaṁ candrabhāgāṁ kauntīṁ kāśmīra-maṇḍalam bhokṣyanti śūdrā vrātyādyā mlecchāś cābrahma-varcasaḥ
तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायाश्च भूभृत: । एतेऽधर्मानृतपरा: फल्गुदास्तीव्रमन्यव: ॥ ३८ ॥
tulya-kālā ime rājan mleccha-prāyāś ca bhū-bhṛtaḥ ete ’dharmānṛta-parāḥ phalgu-dās tīvra-manyavaḥ
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृता: । उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुष: ॥ ३९ ॥ असंस्कृता: क्रियाहीना रजसा तमसावृता: । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिण: ॥ ४० ॥
strī-bāla-go-dvija-ghnāś ca para-dāra-dhanādṛtāḥ uditāsta-mita-prāyā alpa-sattvālpakāyuṣaḥ asaṁskṛtāḥ kriyā-hīnā rajasā tamasāvṛtāḥ prajās te bhakṣayiṣyanti mlecchā rājanya-rūpiṇaḥ
तन्नाथास्ते जनपदास्तच्छीलाचारवादिन: । अन्योन्यतो राजभिश्च क्षयं यास्यन्ति पीडिता: ॥ ४१ ॥
tan-nāthās te janapadās tac-chīlācāra-vādinaḥ anyonyato rājabhiś ca kṣayaṁ yāsyanti pīḍitāḥ
श्रीशुक उवाच ततश्चानुदिनं धर्म: सत्यं शौचं क्षमा दया । कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृति: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca tataś cānu-dinaṁ dharmaḥ satyaṁ śaucaṁ kṣamā dayā kālena balinā rājan naṅkṣyaty āyur balaṁ smṛtiḥ
वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदय: । धर्मन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २ ॥
vittam eva kalau nṝṇāṁ janmācāra-guṇodayaḥ dharma-nyāya-vyavasthāyāṁ kāraṇaṁ balam eva hi
दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके । स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥
dāmpatye ’bhirucir hetur māyaiva vyāvahārike strītve puṁstve ca hi ratir vipratve sūtram eva hi
लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वच: ॥ ४ ॥
liṅgam evāśrama-khyātāv anyonyāpatti-kāraṇam avṛttyā nyāya-daurbalyaṁ pāṇḍitye cāpalaṁ vacaḥ
अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु । स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५ ॥
anāḍhyataivāsādhutve sādhutve dambha eva tu svīkāra eva codvāhe snānam eva prasādhanam
दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् । उदरंभरता स्वार्थ: सत्यत्वे धार्ष्ट्यमेव हि । दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ॥ ६ ॥
dūre vāry-ayanaṁ tīrthaṁ lāvaṇyaṁ keśa-dhāraṇam udaraṁ-bharatā svārthaḥ satyatve dhārṣṭyam eva hi dākṣyaṁ kuṭumba-bharaṇaṁ yaśo ’rthe dharma-sevanam
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले । ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृप: ॥ ७ ॥
evaṁ prajābhir duṣṭābhir ākīrṇe kṣiti-maṇḍale brahma-viṭ-kṣatra-śūdrāṇāṁ yo balī bhavitā nṛpaḥ
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर्निर्घृणैर्दस्युधर्मभि: । आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ॥ ८ ॥
prajā hi lubdhai rājanyair nirghṛṇair dasyu-dharmabhiḥ ācchinna-dāra-draviṇā yāsyanti giri-kānanam
शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पाष्टिभोजना: । अनावृष्टया विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिता: ॥ ९ ॥
śāka-mūlāmiṣa-kṣaudra- phala-puṣpāṣṭi-bhojanāḥ anāvṛṣṭyā vinaṅkṣyanti durbhikṣa-kara-pīḍitāḥ
शीतवातातपप्रावृड्हिमैरन्योन्यत: प्रजा: । क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया ॥ १० ॥
śīta-vātātapa-prāvṛḍ- himair anyonyataḥ prajāḥ kṣut-tṛḍbhyāṁ vyādhibhiś caiva santapsyante ca cintayā
त्रिंशद्विंशतिवर्षाणि परमायु: कलौ नृणाम् ॥ ११ ॥
triṁśad viṁśati varṣāṇi paramāyuḥ kalau nṛṇām
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
kṣīyamāṇeṣu deheṣu dehināṁ kali-doṣataḥ varṇāśramavatāṁ dharme naṣṭe veda-pathe nṛṇām pāṣaṇḍa-pracure dharme dasyu-prāyeṣu rājasu cauryānṛta-vṛthā-hiṁsā- nānā-vṛttiṣu vai nṛṣu śūdra-prāyeṣu varṇeṣu cchāga-prāyāsu dhenuṣu gṛha-prāyeṣv āśrameṣu yauna-prāyeṣu bandhuṣu aṇu-prāyāsv oṣadhīṣu śamī-prāyeṣu sthāsnuṣu vidyut-prāyeṣu megheṣu śūnya-prāyeṣu sadmasu itthaṁ kalau gata-prāye janeṣu khara-dharmiṣu dharma-trāṇāya sattvena bhagavān avatariṣyati
चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मन: । धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये ॥ १७ ॥
carācara-guror viṣṇor īśvarasyākhilātmanaḥ dharma-trāṇāya sādhūnāṁ janma karmāpanuttaye
शम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मन: । भवने विष्णुयशस: कल्कि: प्रादुर्भविष्यति ॥ १८ ॥
śambhala-grāma-mukhyasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ bhavane viṣṇuyaśasaḥ kalkiḥ prādurbhaviṣyati
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
aśvam āśu-gam āruhya devadattaṁ jagat-patiḥ asināsādhu-damanam aṣṭaiśvarya-guṇānvitaḥ vicarann āśunā kṣauṇyāṁ hayenāpratima-dyutiḥ nṛpa-liṅga-cchado dasyūn koṭiśo nihaniṣyati
अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै । वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् । पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २१ ॥
atha teṣāṁ bhaviṣyanti manāṁsi viśadāni vai vāsudevāṅga-rāgāti- puṇya-gandhānila-spṛśām paura-jānapadānāṁ vai hateṣv akhila-dasyuṣu
तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठ: सम्भविष्यति । वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२ ॥
teṣāṁ prajā-visargaś ca sthaviṣṭhaḥ sambhaviṣyati vāsudeve bhagavati sattva-mūrtau hṛdi sthite
यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरि: । कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २३ ॥
yadāvatīrṇo bhagavān kalkir dharma-patir hariḥ kṛtaṁ bhaviṣyati tadā prajā-sūtiś ca sāttvikī
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ॥ २४ ॥
yadā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣya-bṛhaspatī eka-rāśau sameṣyanti bhaviṣyati tadā kṛtam
येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवा: । ते त उद्देशत: प्रोक्ता वंशीया: सोमसूर्ययो: ॥ २५ ॥
ye ’tītā vartamānā ye bhaviṣyanti ca pārthivāḥ te ta uddeśataḥ proktā vaṁśīyāḥ soma-sūryayoḥ
आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६ ॥
ārabhya bhavato janma yāvan nandābhiṣecanam etad varṣa-sahasraṁ tu śataṁ pañcadaśottaram
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
saptarṣīṇāṁ tu yau pūrvau dṛśyete uditau divi tayos tu madhye nakṣatraṁ dṛśyate yat samaṁ niśi tenaiva ṛṣayo yuktās tiṣṭhanty abda-śataṁ nṛṇām te tvadīye dvijāḥ kāla adhunā cāśritā maghāḥ
विष्णोर्भगवतो भानु: कृष्णाख्योऽसौ दिवं गत: । तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जन: ॥ २९ ॥
viṣṇor bhagavato bhānuḥ kṛṣṇākhyo ’sau divaṁ gataḥ tadāviśat kalir lokaṁ pāpe yad ramate janaḥ
यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशनास्ते रमापति: । तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत् ॥ ३० ॥
yāvat sa pāda-padmābhyāṁ spṛśan āste ramā-patiḥ tāvat kalir vai pṛthivīṁ parākrantuṁ na cāśakat
यदा देवर्षय: सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिर्द्वादशाब्दशतात्मक: ॥ ३१ ॥
yadā devarṣayaḥ sapta maghāsu vicaranti hi tadā pravṛttas tu kalir dvādaśābda-śatātmakaḥ
यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षय: । तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२ ॥
yadā maghābhyo yāsyanti pūrvāṣāḍhāṁ maharṣayaḥ tadā nandāt prabhṛty eṣa kalir vṛddhiṁ gamiṣyati
यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहु: पुराविद: ॥ ३३ ॥
yasmin kṛṣṇo divaṁ yātas tasminn eva tadāhani pratipannaṁ kali-yugam iti prāhuḥ purā-vidaḥ
दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुन: कृतम् । भविष्यति तदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥
divyābdānāṁ sahasrānte caturthe tu punaḥ kṛtam bhaviṣyati tadā nṝṇāṁ mana ātma-prakāśakam
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि । तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५ ॥
ity eṣa mānavo vaṁśo yathā saṅkhyāyate bhuvi tathā viṭ-śūdra-viprāṇāṁ tās tā jñeyā yuge yuge
एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् । कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥
eteṣāṁ nāma-liṅgānāṁ puruṣāṇāṁ mahātmanām kathā-mātrāvaśiṣṭānāṁ kīrtir eva sthitā bhuvi
देवापि: शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशज: । कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ ॥ ३७ ॥
devāpiḥ śāntanor bhrātā maruś cekṣvāku-vaṁśa-jaḥ kalāpa-grāma āsāte mahā-yoga-balānvitau
ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ । वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यत: ॥ ३८ ॥
tāv ihaitya kaler ante vāsudevānuśikṣitau varṇāśrama-yutaṁ dharmaṁ pūrva-vat prathayiṣyataḥ
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते ॥ ३९ ॥
kṛtaṁ tretā dvāparaṁ ca kaliś ceti catur-yugam anena krama-yogena bhuvi prāṇiṣu vartate
राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे । भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गता: ॥ ४० ॥
rājann ete mayā proktā nara-devās tathāpare bhūmau mamatvaṁ kṛtvānte hitvemāṁ nidhanaṁ gatāḥ
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ ४१ ॥
kṛmi-viḍ-bhasma-saṁjñānte rāja-nāmno ’pi yasya ca bhūta-dhruk tat-kṛte svārthaṁ kiṁ veda nirayo yataḥ
कथं सेयमखण्डा भू: पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता । मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा ॥ ४२ ॥
kathaṁ seyam akhaṇḍā bhūḥ pūrvair me puruṣair dhṛtā mat-putrasya ca pautrasya mat-pūrvā vaṁśa-jasya vā
तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधा: । महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गता: ॥ ४३ ॥
tejo-’b-anna-mayaṁ kāyaṁ gṛhītvātmatayābudhāḥ mahīṁ mamatayā cobhau hitvānte ’darśanaṁ gatāḥ
ये ये भूपतयो राजन् भुञ्जते भुवमोजसा । कालेन ते कृता: सर्वे कथामात्रा: कथासु च ॥ ४४ ॥
ye ye bhū-patayo rājan bhuñjate bhuvam ojasā kālena te kṛtāḥ sarve kathā-mātrāḥ kathāsu ca
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca dṛṣṭvātmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūr iyam aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
kāma eṣa narendrāṇāṁ moghaḥ syād viduṣām api yena phenopame piṇḍe ye ’ti-viśrambhitā nṛpāḥ
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
pūrvaṁ nirjitya ṣaḍ-vargaṁ jeṣyāmo rāja-mantriṇaḥ tataḥ saciva-paurāpta- karīndrān asya kaṇṭakān evaṁ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṁ sāgara-mekhalām ity āśā-baddha-hṛdayā na paśyanty antike ’ntakam
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
samudrāvaraṇāṁ jitvā māṁ viśanty abdhim ojasā kiyad ātma-jayasyaitan muktir ātma-jaye phalam
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
yāṁ visṛjyaiva manavas tat-sutāś ca kurūdvaha gatā yathāgataṁ yuddhe tāṁ māṁ jeṣyanty abuddhayaḥ
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
mat-kṛte pitṛ-putrāṇāṁ bhrātṝṇāṁ cāpi vigrahaḥ jāyate hy asatāṁ rājye mamatā-baddha-cetasām
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
mamaiveyaṁ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ spardhamānā mitho ghnanti mriyante mat-kṛte nṛpāḥ
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
pṛthuḥ purūravā gādhir nahuṣo bharato ’rjunaḥ māndhātā sagaro rāmaḥ khaṭvāṅgo dhundhuhā raghuḥ tṛṇabindur yayātiś ca śaryātiḥ śantanur gayaḥ bhagīrathaḥ kuvalayāśvaḥ kakutstho naiṣadho nṛgaḥ hiraṇyakaśipur vṛtro rāvaṇo loka-rāvaṇaḥ namuciḥ śambaro bhaumo hiraṇyākṣo ’tha tārakaḥ anye ca bahavo daityā rājāno ye maheśvarāḥ sarve sarva-vidaḥ śūrāḥ sarve sarva-jito ’jitāḥ mamatāṁ mayy avartanta kṛtvoccair martya-dharmiṇaḥ kathāvaśeṣāḥ kālena hy akṛtārthāḥ kṛtā vibho
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
kathā imās te kathitā mahīyasāṁ vitāya lokeṣu yaśaḥ pareyuṣām vijñāna-vairāgya-vivakṣayā vibho vaco-vibhūtīr na tu pāramārthyam
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
yas tūttamaḥ-śloka-guṇānuvādaḥ saṅgīyate ’bhīkṣṇam amaṅgala-ghnaḥ tam eva nityaṁ śṛṇuyād abhīkṣṇaṁ kṛṣṇe ’malāṁ bhaktim abhīpsamānaḥ
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
śrī-rājovāca kenopāyena bhagavan kaler doṣān kalau janāḥ vidhamiṣyanty upacitāṁs tan me brūhi yathā mune
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
yugāni yuga-dharmāṁś ca mānaṁ pralaya-kalpayoḥ kālasyeśvara-rūpasya gatiṁ viṣṇor mahātmanaḥ
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
śrī-śuka uvāca kṛte pravartate dharmaś catuṣ-pāt taj-janair dhṛtaḥ satyaṁ dayā tapo dānam iti pādā vibhor nṛpa
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
santuṣṭāḥ karuṇā maitrāḥ śāntā dāntās titikṣavaḥ ātmārāmāḥ sama-dṛśaḥ prāyaśaḥ śramaṇā janāḥ
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
tretāyāṁ dharma-pādānāṁ turyāṁśo hīyate śanaiḥ adharma-pādair anṛta- hiṁṣāsantoṣa-vigrahaiḥ
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
tadā kriyā-tapo-niṣṭhā nāti-hiṁsrā na lampaṭāḥ trai-vargikās trayī-vṛddhā varṇā brahmottarā nṛpa
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
tapaḥ-satya-dayā-dāneṣv ardhaṁ hrasvati dvāpare hiṁsātuṣṭy-anṛta-dveṣair dharmasyādharma-lakṣaṇaiḥ
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
yaśasvino mahā-śīlāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ āḍhyāḥ kuṭumbino hṛṣṭā varṇāḥ kṣatra-dvijottarāḥ
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
kalau tu dharma-pādānāṁ turyāṁśo ’dharma-hetubhiḥ edhamānaiḥ kṣīyamāṇo hy ante so ’pi vinaṅkṣyati
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
tasmin lubdhā durācārā nirdayāḥ śuṣka-vairiṇaḥ durbhagā bhūri-tarṣāś ca śūdra-dāsottarāḥ prajāḥ
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
sattvaṁ rajas tama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ kāla-sañcoditās te vai parivartanta ātmani
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
prabhavanti yadā sattve mano-buddhīndriyāṇi ca tadā kṛta-yugaṁ vidyāj jñāne tapasi yad ruciḥ
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
yadā karmasu kāmyeṣu bhaktir yaśasi dehinām tadā tretā rajo-vṛttir iti jānīhi buddhiman
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
yadā lobhas tv asantoṣo māno dambho ’tha matsaraḥ karmaṇāṁ cāpi kāmyānāṁ dvāparaṁ tad rajas-tamaḥ
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
yadā māyānṛtaṁ tandrā nidrā hiṁsā viṣādanam śoka-mohau bhayaṁ dainyaṁ sa kalis tāmasaḥ smṛtaḥ
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
tasmāt kṣudra-dṛśo martyāḥ kṣudra-bhāgyā mahāśanāḥ kāmino vitta-hīnāś ca svairiṇyaś ca striyo ’satīḥ
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
dasyūtkṛṣṭā janapadā vedāḥ pāṣaṇḍa-dūṣitāḥ rājānaś ca prajā-bhakṣāḥ śiśnodara-parā dvijāḥ
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
avratā baṭavo ’śaucā bhikṣavaś ca kuṭumbinaḥ tapasvino grāma-vāsā nyāsino ’tyartha-lolupāḥ
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
hrasva-kāyā mahāhārā bhūry-apatyā gata-hriyaḥ śaśvat kaṭuka-bhāṣiṇyaś caurya-māyoru-sāhasāḥ
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
paṇayiṣyanti vai kṣudrāḥ kirāṭāḥ kūṭa-kāriṇaḥ anāpady api maṁsyante vārtāṁ sādhu jugupsitām
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
patiṁ tyakṣyanti nirdravyaṁ bhṛtyā apy akhilottamam bhṛtyaṁ vipannaṁ patayaḥ kaulaṁ gāś cāpayasvinīḥ
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
pitṛ-bhrātṛ-suhṛj-jñātīn hitvā saurata-sauhṛdāḥ nanāndṛ-śyāla-saṁvādā dīnāḥ straiṇāḥ kalau narāḥ
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
śūdrāḥ pratigrahīṣyanti tapo-veṣopajīvinaḥ dharmaṁ vakṣyanty adharma-jñā adhiruhyottamāsanam
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
nityam udvigna-manaso durbhikṣa-kara-karśitāḥ niranne bhū-tale rājan anāvṛṣṭi-bhayāturāḥ vāso-’nna-pāna-śayana- vyavāya-snāna-bhūṣaṇaiḥ hīnāḥ piśāca-sandarśā bhaviṣyanti kalau prajāḥ
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
kalau kākiṇike ’py arthe vigṛhya tyakta-sauhṛdāḥ tyakṣyanti ca priyān prāṇān haniṣyanti svakān api
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
na rakṣiṣyanti manujāḥ sthavirau pitarāv api putrān bhāryāṁ ca kula-jāṁ kṣudrāḥ śiśnodaraṁ-bharāḥ
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
kalau na rājan jagatāṁ paraṁ guruṁ tri-loka-nāthānata-pāda-paṅkajam prāyeṇa martyā bhagavantam acyutaṁ yakṣyanti pāṣaṇḍa-vibhinna-cetasaḥ
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
yan-nāmadheyaṁ mriyamāṇa āturaḥ patan skhalan vā vivaśo gṛṇan pumān vimukta-karmārgala uttamāṁ gatiṁ prāpnoti yakṣyanti na taṁ kalau janāḥ
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
puṁsāṁ kali-kṛtān doṣān dravya-deśātma-sambhavān sarvān harati citta-stho bhagavān puruṣottamaḥ
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
śrutaḥ saṅkīrtito dhyātaḥ pūjitaś cādṛto ’pi vā nṛṇāṁ dhunoti bhagavān hṛt-stho janmāyutāśubham
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
yathā hemni sthito vahnir durvarṇaṁ hanti dhātu-jam evam ātma-gato viṣṇur yoginām aśubhāśayam
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
vidyā-tapaḥ-prāṇa-nirodha-maitrī- tīrthābhiṣeka-vrata-dāna-japyaiḥ nātyanta-śuddhiṁ labhate ’ntarātmā yathā hṛdi-sthe bhagavaty anante
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
tasmāt sarvātmanā rājan hṛdi-sthaṁ kuru keśavam mriyamāṇo hy avahitas tato yāsi parāṁ gatim
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
mriyamāṇair abhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ ātma-bhāvaṁ nayaty aṅga sarvātmā sarva-saṁśrayaḥ
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
kaler doṣa-nidhe rājann asti hy eko mahān guṇaḥ kīrtanād eva kṛṣṇasya mukta-saṅgaḥ paraṁ vrajet
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
kṛte yad dhyāyato viṣṇuṁ tretāyāṁ yajato makhaiḥ dvāpare paricaryāyāṁ kalau tad dhari-kīrtanāt
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca kālas te paramāṇv-ādir dvi-parārdhāvadhir nṛpa kathito yuga-mānaṁ ca śṛṇu kalpa-layāv api
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
catur-yuga-sahasraṁ tu brahmaṇo dinam ucyate sa kalpo yatra manavaś caturdaśa viśām-pate
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
tad-ante pralayas tāvān brāhmī rātrir udāhṛtā trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśva-sṛk śete ’nantāsano viśvam ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
dvi-parārdhe tv atikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate aṇḍa-koṣas tu saṅghāto vighāta upasādite
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
parjanyaḥ śata-varṣāṇi bhūmau rājan na varṣati tadā niranne hy anyonyaṁ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ kṣayaṁ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
sāmudraṁ daihikaṁ bhaumaṁ rasaṁ sāṁvartako raviḥ raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṁ naiva vimuñcati
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
tataḥ saṁvartako vahniḥ saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ dahaty anila-vegotthaḥ śūnyān bhū-vivarān atha
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
upary adhaḥ samantāc ca śikhābhir vahni-sūryayoḥ dahyamānaṁ vibhāty aṇḍaṁ dagdha-gomaya-piṇḍa-vat
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
tataḥ pracaṇḍa-pavano varṣāṇām adhikaṁ śatam paraḥ sāṁvartako vāti dhūmraṁ khaṁ rajasāvṛtam
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
tato megha-kulāny aṅga citra varṇāny anekaśaḥ śataṁ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasa-svanaiḥ
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
tata ekodakaṁ viśvaṁ brahmāṇḍa-vivarāntaram
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
tadā bhūmer gandha-guṇaṁ grasanty āpa uda-plave grasta-gandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
apāṁ rasam atho tejas tā līyante ’tha nīrasāḥ grasate tejaso rūpaṁ vāyus tad-rahitaṁ tadā līyate cānile tejo vāyoḥ khaṁ grasate guṇam sa vai viśati khaṁ rājaṁs tataś ca nabhaso guṇam śabdaṁ grasati bhūtādir nabhas tam anu līyate taijasaś cendriyāṇy aṅga devān vaikāriko guṇaiḥ mahān grasaty ahaṅkāraṁ guṇāḥ sattvādayaś ca tam grasate ’vyākṛtaṁ rājan guṇān kālena coditam na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ anādy anantam avyaktaṁ nityaṁ kāraṇam avyayam
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
na yatra vāco na mano na sattvaṁ tamo rajo vā mahad-ādayo ’mī na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṁ na khaṁ jalaṁ bhūr anilo ’gnir arkaḥ saṁsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṁ tan mūla-bhūtaṁ padam āmananti
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
layaḥ prākṛtiko hy eṣa puruṣāvyaktayor yadā śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṁ bhāti tad-āśrayam dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
dīpaś cakṣuś ca rūpaṁ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet evaṁ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamād ṛtāt
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
buddher jāgaraṇaṁ svapnaḥ suṣuptir iti cocyate māyā-mātram idaṁ rājan nānātvaṁ pratyag-ātmani
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
yathā jala-dharā vyomni bhavanti na bhavanti ca brahmaṇīdaṁ tathā viśvam avayavy udayāpyayāt
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
satyaṁ hy avayavaḥ proktaḥ sarvāvayavinām iha vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
yat sāmānya-viśeṣābhyām upalabhyeta sa bhramaḥ anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
vikāraḥ khyāyamāno ’pi pratyag-ātmānam antarā na nirūpyo ’sty aṇur api syāc cec cit-sama ātma-vat
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
na hi satyasya nānātvam avidvān yadi manyate nānātvaṁ chidrayor yadvaj jyotiṣor vātayor iva
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
yathā hiraṇyaṁ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu evaṁ vacobhir bhagavān adhokṣajo vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
yathā ghano ’rka-prabhavo ’rka-darśito hy arkāṁśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ evaṁ tv ahaṁ brahma-guṇas tad-īkṣito brahmāṁśakasyātmana ātma-bandhanaḥ
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
ghano yadārka-prabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṁ ravim īkṣate tadā yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam chittvācyutātmānubhavo ’vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
nityadā sarva-bhūtānāṁ brahmādīnāṁ parantapa utpatti-pralayāv eke sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
kāla-sroto-javenāśu hriyamāṇasya nityadā pariṇāminām avasthās tā janma-pralaya-hetavaḥ
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
anādy-antavatānena kāleneśvara-mūrtinā avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣām iva
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
nityo naimittikaś caiva tathā prākṛtiko layaḥ ātyantikaś ca kathitaḥ kālasya gatir īdṛśī
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo ’py abhidhātum īśaḥ
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
saṁsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṁso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
purāṇa-saṁhitām etām ṛṣir nārāyaṇo ’vyayaḥ nāradāya purā prāha kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
sa vai mahyaṁ mahā-rāja bhagavān bādarāyaṇaḥ imāṁ bhāgavatīṁ prītaḥ saṁhitāṁ veda-sammitām
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
imāṁ vakṣyaty asau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye dīrgha-satre kuru-śreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ
श्रीशुक उवाच अत्रानुवर्ण्यतेऽभीक्ष्णं विश्वात्मा भगवान् हरि: । यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्र: क्रोधसमुद्भव: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca atrānuvarṇyate ’bhīkṣṇaṁ viśvātmā bhagavān hariḥ yasya prasāda-jo brahmā rudraḥ krodha-samudbhavaḥ
त्वं तु राजन् मरिष्येति पशुबुद्धिमिमां जहि । न जात: प्रागभूतोऽद्य देहवत्त्वं न नङ्क्ष्यसि ॥ २ ॥
tvaṁ tu rājan mariṣyeti paśu-buddhim imāṁ jahi na jātaḥ prāg abhūto ’dya deha-vat tvaṁ na naṅkṣyasi
न भविष्यसि भूत्वा त्वं पुत्रपौत्रादिरूपवान् । बीजाङ्कुरवद् देहादेर्व्यतिरिक्तो यथानल: ॥ ३ ॥
na bhaviṣyasi bhūtvā tvaṁ putra-pautrādi-rūpavān bījāṅkura-vad dehāder vyatirikto yathānalaḥ
स्वप्ने यथा शिरश्छेदं पञ्चत्वाद्यात्मन: स्वयम् । यस्मात् पश्यति देहस्य तत आत्मा ह्यजोऽमर: ॥ ४ ॥
svapne yathā śiraś-chedaṁ pañcatvādy ātmanaḥ svayam yasmāt paśyati dehasya tata ātmā hy ajo ’maraḥ
घटे भिन्ने घटाकाश आकाश: स्याद् यथा पुरा । एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुन: ॥ ५ ॥
ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśaḥ syād yathā purā evaṁ dehe mṛte jīvo brahma sampadyate punaḥ
मन: सृजति वै देहान् गुणान् कर्माणि चात्मन: । तन्मन: सृजते माया ततो जीवस्य संसृति: ॥ ६ ॥
manaḥ sṛjati vai dehān guṇān karmāṇi cātmanaḥ tan manaḥ sṛjate māyā tato jīvasya saṁsṛtiḥ
स्नेहाधिष्ठानवर्त्यग्निसंयोगो यावदीयते । तावद्दीपस्य दीपत्वमेवं देहकृतो भव: । रज:सत्त्वतमोवृत्त्या जायतेऽथ विनश्यति ॥ ७ ॥
snehādhiṣṭhāna-varty-agni- saṁyogo yāvad īyate tāvad dīpasya dīpatvam evaṁ deha-kṛto bhavaḥ rajaḥ-sattva-tamo-vṛttyā jāyate ’tha vinaśyati
न तत्रात्मा स्वयंज्योतिर्यो व्यक्ताव्यक्तयो: पर: । आकाश इव चाधारो ध्रुवोऽनन्तोपमस्तत: ॥ ८ ॥
na tatrātmā svayaṁ-jyotir yo vyaktāvyaktayoḥ paraḥ ākāśa iva cādhāro dhruvo ’nantopamas tataḥ
एवमात्मानमात्मस्थमात्मनैवामृश प्रभो । बुद्ध्यानुमानगर्भिण्या वासुदेवानुचिन्तया ॥ ९ ॥
evam ātmānam ātma-stham ātmanaivāmṛśa prabho buddhyānumāna-garbhiṇyā vāsudevānucintayā
चोदितो विप्रवाक्येन न त्वां धक्ष्यति तक्षक: । मृत्यवो नोपधक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युमीश्वरम् ॥ १० ॥
codito vipra-vākyena na tvāṁ dhakṣyati takṣakaḥ mṛtyavo nopadhakṣyanti mṛtyūnāṁ mṛtyum īśvaram
अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ॥ ११ ॥ दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषाननै: । न द्रक्ष्यसि शरीरं च विश्वं च पृथगात्मन: ॥ १२ ॥
ahaṁ brahma paraṁ dhāma brahmāhaṁ paramaṁ padam evaṁ samīkṣya cātmānam ātmany ādhāya niṣkale daśantaṁ takṣakaṁ pāde lelihānaṁ viṣānanaiḥ na drakṣyasi śarīraṁ ca viśvaṁ ca pṛthag ātmanaḥ
एतत्ते कथितं तात यदात्मा पृष्टवान् नृप । हरेर्विश्वात्मनश्चेष्टां किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १३ ॥
etat te kathitaṁ tāta yad ātmā pṛṣṭavān nṛpa harer viśvātmanaś ceṣṭāṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
sūta uvāca etan niśamya muninābhihitaṁ parīkṣid vyāsātmajena nikhilātma-dṛśā samena tat-pāda-mūlam upasṛtya natena mūrdhnā baddhāñjalis tam idam āha sa viṣṇurātaḥ
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
rājovāca siddho ’smy anugṛhīto ’smi bhavatā karuṇātmanā śrāvito yac ca me sākṣād anādi-nidhano hariḥ
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
nāty-adbhutam ahaṁ manye mahatām acyutātmanām ajñeṣu tāpa-tapteṣu bhūteṣu yad anugrahaḥ
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
purāṇa-saṁhitām etām aśrauṣma bhavato vayam yasyāṁ khalūttamaḥ-śloko bhagavān anuvarṇyate
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
bhagavaṁs takṣakādibhyo mṛtyubhyo na bibhemy aham praviṣṭo brahma nirvāṇam abhayaṁ darśitaṁ tvayā
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
anujānīhi māṁ brahman vācaṁ yacchāmy adhokṣaje mukta-kāmāśayaṁ cetaḥ praveśya visṛjāmy asūn
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
ajñānaṁ ca nirastaṁ me jñāna-vijñāna-niṣṭhayā bhavatā darśitaṁ kṣemaṁ paraṁ bhagavataḥ padam
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
sūta uvāca ity uktas tam anujñāpya bhagavān bādarāyaṇiḥ jagāma bhikṣubhiḥ sākaṁ nara-devena pūjitaḥ
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
parīkṣid api rājarṣir ātmany ātmānam ātmanā samādhāya paraṁ dadhyāv aspandāsur yathā taruḥ prāk-kūle barhiṣy āsīno gaṅgā-kūla udaṅ-mukhaḥ brahma-bhūto mahā-yogī niḥsaṅgaś chinna-saṁśayaḥ
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
takṣakaḥ prahito viprāḥ kruddhena dvija-sūnunā hantu-kāmo nṛpaṁ gacchan dadarśa pathi kaśyapam
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
taṁ tarpayitvā draviṇair nivartya viṣa-hāriṇam dvija-rūpa-praticchannaḥ kāma-rūpo ’daśan nṛpam
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
brahma-bhūtasya rājarṣer deho ’hi-garalāgninā babhūva bhasmasāt sadyaḥ paśyatāṁ sarva-dehinām
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
hāhā-kāro mahān āsīd bhuvi khe dikṣu sarvataḥ vismitā hy abhavan sarve devāsura-narādayaḥ
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
deva-dundubhayo nedur gandharvāpsaraso jaguḥ vavṛṣuḥ puṣpa-varṣāṇi vibudhāḥ sādhu-vādinaḥ
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
janmejayaḥ sva-pitaraṁ śrutvā takṣaka-bhakṣitam yathājuhāva saṅkruddho nāgān satre saha dvijaiḥ
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
sarpa-satre samiddhāgnau dahyamānān mahoragān dṛṣṭvendraṁ bhaya-saṁvignas takṣakaḥ śaraṇaṁ yayau
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
apaśyaṁs takṣakaṁ tatra rājā pārīkṣito dvijān uvāca takṣakaḥ kasmān na dahyetoragādhamaḥ
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
taṁ gopāyati rājendra śakraḥ śaraṇam āgatam tena saṁstambhitaḥ sarpas tasmān nāgnau pataty asau
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
pārīkṣita iti śrutvā prāhartvija udāra-dhīḥ sahendras takṣako viprā nāgnau kim iti pātyate
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
tac chrutvājuhuvur viprāḥ sahendraṁ takṣakaṁ makhe takṣakāśu patasveha sahendreṇa marutvatā
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
iti brahmoditākṣepaiḥ sthānād indraḥ pracālitaḥ babhūva sambhrānta-matiḥ sa-vimānaḥ sa-takṣakaḥ
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
taṁ patantaṁ vimānena saha-takṣakam ambarāt vilokyāṅgirasaḥ prāha rājānaṁ taṁ bṛhaspatiḥ
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
naiṣa tvayā manuṣyendra vadham arhati sarpa-rāṭ anena pītam amṛtam atha vā ajarāmaraḥ
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
jīvitaṁ maraṇaṁ jantor gatiḥ svenaiva karmaṇā rājaṁs tato ’nyo nāsty asya pradātā sukha-duḥkhayoḥ
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
sarpa-caurāgni-vidyudbhyaḥ kṣut-tṛd-vyādhy-ādibhir nṛpa pañcatvam ṛcchate jantur bhuṅkta ārabdha-karma tat
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
tasmāt satram idaṁ rājan saṁsthīyetābhicārikam sarpā anāgaso dagdhā janair diṣṭaṁ hi bhujyate
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
sūta uvāca ity uktaḥ sa tathety āha maharṣer mānayan vacaḥ sarpa-satrād uparataḥ pūjayām āsa vāk-patim
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
saiṣā viṣṇor mahā-māyā- bādhyayālakṣaṇā yayā muhyanty asyaivātma-bhūtā bhūteṣu guṇa-vṛttibhiḥ
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
na yatra dambhīty abhayā virājitā māyātma-vāde ’sakṛd ātma-vādibhiḥ na yad vivādo vividhas tad-āśrayo manaś ca saṅkalpa-vikalpa-vṛtti yat na yatra sṛjyaṁ sṛjatobhayoḥ paraṁ śreyaś ca jīvas tribhir anvitas tv aham tad etad utsādita-bādhya-bādhakaṁ niṣidhya cormīn virameta tan muniḥ
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
paraṁ padaṁ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netīty atad-utsisṛkṣavaḥ visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā hṛdopaguhyāvasitaṁ samāhitaiḥ
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
ta etad adhigacchanti viṣṇor yat paramaṁ padam ahaṁ mameti daurjanyaṁ na yeṣāṁ deha-geha-jam
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
ativādāṁs titikṣeta nāvamanyeta kañcana na cemaṁ deham āśritya vairaṁ kurvīta kenacit
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
namo bhagavate tasmai kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase yat-pādāmburuha-dhyānāt saṁhitām adhyagām imām
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
śrī-śaunaka uvāca pailādibhir vyāsa-śiṣyair vedācāryair mahātmabhiḥ vedāś ca kathitā vyastā etat saumyābhidhehi naḥ
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
sūta uvāca samāhitātmano brahman brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ hṛdy ākāśād abhūn nādo vṛtti-rodhād vibhāvyate
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
yad-upāsanayā brahman yogino malam ātmanaḥ dravya-kriyā-kārakākhyaṁ dhūtvā yānty apunar-bhavam
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
tato ’bhūt tri-vṛd oṁkāro yo ’vyakta-prabhavaḥ sva-rāṭ yat tal liṅgaṁ bhagavato brahmaṇaḥ paramātmanaḥ
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
śṛṇoti ya imaṁ sphoṭaṁ supta-śrotre ca śūnya-dṛk yena vāg vyajyate yasya vyaktir ākāśa ātmanaḥ sva-dhāmno brahmaṇaḥ sākṣād vācakaḥ paramātmanaḥ sa sarva-mantropaniṣad veda-bījaṁ sanātanam
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
tasya hy āsaṁs trayo varṇā a-kārādyā bhṛgūdvaha dhāryante yais trayo bhāvā guṇa-nāmārtha-vṛttayaḥ
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
tato ’kṣara-samāmnāyam asṛjad bhagavān ajaḥ antasthoṣma-svara-sparśa- hrasva-dīrghādi-lakṣaṇam
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
tenāsau caturo vedāṁś caturbhir vadanair vibhuḥ sa-vyāhṛtikān soṁkārāṁś cātur-hotra-vivakṣayā
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
putrān adhyāpayat tāṁs tu brahmarṣīn brahma-kovidān te tu dharmopadeṣṭāraḥ sva-putrebhyaḥ samādiśan
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
te paramparayā prāptās tat-tac-chiṣyair dhṛta-vrataiḥ catur-yugeṣv atha vyastā dvāparādau maharṣibhiḥ
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
kṣīṇāyuṣaḥ kṣīṇa-sattvān durmedhān vīkṣya kālataḥ vedān brahmarṣayo vyasyan hṛdi-sthācyuta-coditāḥ
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
asminn apy antare brahman bhagavān loka-bhāvanaḥ brahmeśādyair loka-pālair yācito dharma-guptaye parāśarāt satyavatyām aṁśāṁśa-kalayā vibhuḥ avatīrṇo mahā-bhāga vedaṁ cakre catur-vidham
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
ṛg-atharva-yajuḥ-sāmnāṁ rāśīr uddhṛtya vargaśaḥ catasraḥ saṁhitāś cakre mantrair maṇi-gaṇā iva
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
tāsāṁ sa caturaḥ śiṣyān upāhūya mahā-matiḥ ekaikāṁ saṁhitāṁ brahmann ekaikasmai dadau vibhuḥ
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
pailāya saṁhitām ādyāṁ bahvṛcākhyāṁ uvāca ha vaiśampāyana-saṁjñāya nigadākhyaṁ yajur-gaṇam sāmnāṁ jaiminaye prāha tathā chandoga-saṁhitām atharvāṅgirasīṁ nāma sva-śiṣyāya sumantave
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
pailaḥ sva-saṁhitām ūce indrapramitaye muniḥ bāṣkalāya ca so ’py āha śiṣyebhyaḥ saṁhitāṁ svakām caturdhā vyasya bodhyāya yājñavalkyāya bhārgava parāśarāyāgnimitra indrapramitir ātmavān adhyāpayat saṁhitāṁ svāṁ māṇḍūkeyam ṛṣiṁ kavim tasya śiṣyo devamitraḥ saubhary-ādibhya ūcivān
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
śākalyas tat-sutaḥ svāṁ tu pañcadhā vyasya saṁhitām vātsya-mudgala-śālīya- gokhalya-śiśireṣv adhāt
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
jātūkarṇyaś ca tac-chiṣyaḥ sa-niruktāṁ sva-saṁhitām balāka-paila-jābāla- virajebhyo dadau muniḥ
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
bāṣkaliḥ prati-śākhābhyo vālakhilyākhya-saṁhitām cakre vālāyanir bhajyaḥ kāśāraś caiva tāṁ dadhuḥ
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
bahvṛcāḥ saṁhitā hy etā ebhir brahmarṣibhir dhṛtāḥ śrutvaitac-chandasāṁ vyāsaṁ sarva-pāpaiḥ pramucyate
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
vaiśampāyana-śiṣyā vai carakādhvaryavo ’bhavan yac cerur brahma-hatyāṁhaḥ kṣapaṇaṁ sva-guror vratam
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
yājñavalkyaś ca tac-chiṣya āhāho bhagavan kiyat caritenālpa-sārāṇāṁ cariṣye ’haṁ su-duścaram
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
ity ukto gurur apy āha kupito yāhy alaṁ tvayā viprāvamantrā śiṣyeṇa mad-adhītaṁ tyajāśv iti
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
devarāta-sutaḥ so ’pi charditvā yajuṣāṁ gaṇam tato gato ’tha munayo dadṛśus tān yajur-gaṇān yajūṁṣi tittirā bhūtvā tal-lolupatayādaduḥ taittirīyā iti yajuḥ- śākhā āsan su-peśalāḥ
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
yājñavalkyas tato brahmaṁś chandāṁsy adhi gaveṣayan guror avidyamānāni sūpatasthe ’rkam īśvaram
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
śrī-yājñavalkya uvāca oṁ namo bhagavate ādityāyākhila-jagatām ātma-svarūpeṇa kāla-svarūpeṇa catur-vidha-bhūta-nikāyānāṁ brahmādi-stamba-paryantānām antar-hṛdayeṣu bahir api cākāśa ivopādhināvyavadhīyamāno bhavān eka eva kṣaṇa-lava-nimeṣāvayavopacita-saṁvatsara-gaṇenāpām ādāna- visargābhyām imāṁ loka-yātrām anuvahati.
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
yad u ha vāva vibudharṣabha savitar adas tapaty anusavanam ahar ahar āmnāya-vidhinopatiṣṭhamānānām akhila-durita-vṛjina- bījāvabharjana bhagavataḥ samabhidhīmahi tapana maṇḍalam.
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
ya iha vāva sthira-cara-nikarāṇāṁ nija-niketanānāṁ mana-indriyāsu-gaṇān anātmanaḥ svayam ātmāntar-yāmī pracodayati.
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
ya evemaṁ lokam ati-karāla-vadanāndhakāra-saṁjñājagara-graha-gilitaṁ mṛtakam iva vicetanam avalokyānukampayā parama-kāruṇika īkṣayaivotthāpyāhar ahar anusavanaṁ śreyasi sva-dharmākhyātmāva-sthane pravartayati.
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
avani-patir ivāsādhūnāṁ bhayam udīrayann aṭati parita āśā-pālais tatra tatra kamala-kośāñjalibhir upahṛtārhaṇaḥ.
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
atha ha bhagavaṁs tava caraṇa-nalina-yugalaṁ tri-bhuvana-gurubhir abhivanditam aham ayāta-yāma-yajuṣ-kāma upasarāmīti.
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
sūta uvāca evaṁ stutaḥ sa bhagavān vāji-rūpa-dharo raviḥ yajūṁṣy ayāta-yāmāni munaye ’dāt prasāditaḥ
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
yajurbhir akaroc chākhā daśa pañca śatair vibhuḥ jagṛhur vājasanyas tāḥ kāṇva-mādhyandinādayaḥ
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
jaimineḥ sama-gasyāsīt sumantus tanayo muniḥ sutvāṁs tu tat-sutas tābhyām ekaikāṁ prāha saṁhitām
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
sukarmā cāpi tac-chiṣyaḥ sāma-veda-taror mahān sahasra-saṁhitā-bhedaṁ cakre sāmnāṁ tato dvija hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ pauṣyañjiś ca sukarmaṇaḥ śiṣyau jagṛhatuś cānya āvantyo brahma-vittamaḥ
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
udīcyāḥ sāma-gāḥ śiṣyā āsan pañca-śatāni vai pauṣyañjy-āvantyayoś cāpi tāṁś ca prācyān pracakṣate
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
laugākṣir māṅgaliḥ kulyaḥ kuśīdaḥ kukṣir eva ca pauṣyañji-śiṣyā jagṛhuḥ saṁhitās te śataṁ śatam
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
kṛto hiraṇyanābhasya catur-viṁśati saṁhitāḥ śiṣya ūce sva-śiṣyebhyaḥ śeṣā āvantya ātmavān
सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥
sūta uvāca atharva-vit sumantuś ca śiṣyam adhyāpayat svakām saṁhitāṁ so ’pi pathyāya vedadarśāya coktavān
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥
śauklāyanir brahmabalir modoṣaḥ pippalāyaniḥ vedadarśasya śiṣyās te pathya-śiṣyān atho śṛṇu kumudaḥ śunako brahman jājaliś cāpy atharva-vit
बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥
babhruḥ śiṣyo ’thāṅgirasaḥ saindhavāyana eva ca adhīyetāṁ saṁhite dve sāvarṇādyās tathāpare
नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
nakṣatrakalpaḥ śāntiś ca kaśyapāṅgirasādayaḥ ete ātharvaṇācāryāḥ śṛṇu paurāṇikān mune
त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
trayyāruṇiḥ kaśyapaś ca sāvarṇir akṛtavraṇaḥ vaiśampāyana-hārītau ṣaḍ vai paurāṇikā ime
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥
adhīyanta vyāsa-śiṣyāt saṁhitāṁ mat-pitur mukhāt ekaikām aham eteṣāṁ śiṣyaḥ sarvāḥ samadhyagām
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥
kaśyapo ’haṁ ca sāvarṇī rāma-śiṣyo ’kṛtavraṇaḥ adhīmahi vyāsa-śiṣyāc catvāro mūla-saṁhitāḥ
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥
purāṇa-lakṣaṇaṁ brahman brahmarṣibhir nirūpitam śṛṇuṣva buddhim āśritya veda-śāstrānusārataḥ
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
sargo ’syātha visargaś ca vṛtti-rakṣāntarāṇi ca vaṁśo vaṁśānucaritaṁ saṁsthā hetur apāśrayaḥ daśabhir lakṣaṇair yuktaṁ purāṇaṁ tad-vido viduḥ kecit pañca-vidhaṁ brahman mahad-alpa-vyavasthayā
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥
avyākṛta-guṇa-kṣobhān mahatas tri-vṛto ’hamaḥ bhūta-sūkṣmendriyārthānāṁ sambhavaḥ sarga ucyate
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥
puruṣānugṛhītānām eteṣāṁ vāsanā-mayaḥ visargo ’yaṁ samāhāro bījād bījaṁ carācaram
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥
vṛttir bhūtāni bhūtānāṁ carāṇām acarāṇi ca kṛtā svena nṛṇāṁ tatra kāmāc codanayāpi vā
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥
rakṣācyutāvatārehā viśvasyānu yuge yuge tiryaṅ-martyarṣi-deveṣu hanyante yais trayī-dviṣaḥ
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्विधमुच्यते ॥ १५ ॥
manvantaraṁ manur devā manu-putrāḥ sureśvarāḥ ṛṣayo ’ṁśāvatārāś ca hareḥ ṣaḍ-vidham ucyate
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥
rājñāṁ brahma-prasūtānāṁ vaṁśas trai-kāliko ’nvayaḥ vaṁśānucaritaṁ teṣāṁ vṛttaṁ vaṁśa-dharās ca ye
नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥
naimittikaḥ prākṛtiko nitya ātyantiko layaḥ saṁstheti kavibhiḥ proktaś caturdhāsya svabhāvataḥ
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥
hetur jīvo ’sya sargāder avidyā-karma-kārakaḥ yaṁ cānuśāyinaṁ prāhur avyākṛtam utāpare
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥
vyatirekānvayo yasya jāgrat-svapna-suṣuptiṣu māyā-mayeṣu tad brahma jīva-vṛttiṣv apāśrayaḥ
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥
padārtheṣu yathā dravyaṁ san-mātraṁ rūpa-nāmasu bījādi-pañcatāntāsu hy avasthāsu yutāyutam
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥
virameta yadā cittaṁ hitvā vṛtti-trayaṁ svayam yogena vā tadātmānaṁ vedehāyā nivartate
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥
evaṁ lakṣaṇa-lakṣyāṇi purāṇāni purā-vidaḥ munayo ’ṣṭādaśa prāhuḥ kṣullakāni mahānti ca
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
brāhmaṁ pādmaṁ vaiṣṇavaṁ ca śaivaṁ laiṅgaṁ sa-gāruḍaṁ nāradīyaṁ bhāgavatam āgneyaṁ skānda-saṁjñitam bhaviṣyaṁ brahma-vaivartaṁ mārkaṇḍeyaṁ sa-vāmanam vārāhaṁ mātsyaṁ kaurmaṁ ca brahmāṇḍākhyam iti tri-ṣaṭ
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥
brahmann idaṁ samākhyātaṁ śākhā-praṇayanaṁ muneḥ śiṣya-śiṣya-praśiṣyāṇāṁ brahma-tejo-vivardhanam
श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥
śrī-śaunaka uvāca sūta jīva ciraṁ sādho vada no vadatāṁ vara tamasy apāre bhramatāṁ nṝṇāṁ tvaṁ pāra-darśanaḥ
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
āhuś cirāyuṣam ṛṣiṁ mṛkaṇḍu-tanayaṁ janāḥ yaḥ kalpānte hy urvarito yena grastam idaṁ jagat sa vā asmat-kulotpannaḥ kalpe ’smin bhārgavarṣabhaḥ naivādhunāpi bhūtānāṁ samplavaḥ ko ’pi jāyate eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṁ kila vaṭa-patra-puṭe tokaṁ śayānaṁ tv ekam adbhutam eṣa naḥ saṁśayo bhūyān sūta kautūhalaṁ yataḥ taṁ naś chindhi mahā-yogin purāṇeṣv api sammataḥ
सूत उवाच प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥
sūta uvāca praśnas tvayā maharṣe ’yaṁ kṛto loka-bhramāpahaḥ nārāyaṇa-kathā yatra gītā kali-malāpahā
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
prāpta-dvijāti-saṁskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt chandāṁsy adhītya dharmeṇa tapaḥ-svādhyāya-saṁyutaḥ bṛhad-vrata-dharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ bibhrat kamaṇḍaluṁ daṇḍam upavītaṁ sa-mekhalam kṛṣṇājinaṁ sākṣa-sūtraṁ kuśāṁś ca niyamarddhaye agny-arka-guru-viprātmasv arcayan sandhyayor harim sāyaṁ prātaḥ sa gurave bhaikṣyam āhṛtya vāg-yataḥ bubhuje gurv-anujñātaḥ sakṛn no ced upoṣitaḥ evaṁ tapaḥ-svādhyāya-paro varṣāṇām ayutāyutam ārādhayan hṛṣīkeśaṁ jigye mṛtyuṁ su-durjayam
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥
brahmā bhṛgur bhavo dakṣo brahma-putrāś ca ye ’pare nṛ-deva-pitṛ-bhūtāni tenāsann ati-vismitāḥ
इत्थं बृहद्व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥
itthaṁ bṛhad-vrata-dharas tapaḥ-svādhyāya-saṁyamaiḥ dadhyāv adhokṣajaṁ yogī dhvasta-kleśāntarātmanā
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥
tasyaivaṁ yuñjataś cittaṁ mahā-yogena yoginaḥ vyatīyāya mahān kālo manvantara-ṣaḍ-ātmakaḥ
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥
etat purandaro jñātvā saptame ’smin kilāntare tapo-viśaṅkito brahmann ārebhe tad-vighātanam
गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥
gandharvāpsarasaḥ kāmaṁ vasanta-malayānilau munaye preṣayām āsa rajas-toka-madau tathā
ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥
te vai tad-āśramaṁ jagmur himādreḥ pārśva uttare puṣpabhadrā nadī yatra citrākhyā ca śilā vibho
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
tad-āśrama-padaṁ puṇyaṁ puṇya-druma-latāñcitam puṇya-dvija-kulākīrṇaṁ puṇyāmala-jalāśayam matta-bhramara-saṅgītaṁ matta-kokila-kūjitam matta-barhi-naṭāṭopaṁ matta-dvija-kulākulam vāyuḥ praviṣṭa ādāya hima-nirjhara-śīkarān sumanobhiḥ pariṣvakto vavāv uttambhayan smaram
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥
udyac-candra-niśā-vaktraḥ pravāla-stabakālibhiḥ gopa-druma-latā-jālais tatrāsīt kusumākaraḥ
अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अदृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥
anvīyamāno gandharvair gīta-vāditra-yūthakaiḥ adṛśyatātta-cāpeṣuḥ svaḥ-strī-yūtha-patiḥ smaraḥ
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥
hutvāgniṁ samupāsīnaṁ dadṛśuḥ śakra-kiṅkarāḥ mīlitākṣaṁ durādharṣaṁ mūrtimantam ivānalam
ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥
nanṛtus tasya purataḥ striyo ’tho gāyakā jaguḥ mṛdaṅga-vīṇā-paṇavair vādyaṁ cakrur mano-ramam
सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥
sandadhe ’straṁ sva-dhanuṣi kāmaḥ pañca-mukhaṁ tadā madhur mano rajas-toka indra-bhṛtyā vyakampayan
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stana-gauravāt bhṛśam udvigna-madhyāyāḥ keśa-visraṁsita-srajaḥ itas tato bhramad-dṛṣṭeś calantyā anu kandukam vāyur jahāra tad-vāsaḥ sūkṣmaṁ truṭita-mekhalam
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥
visasarja tadā bāṇaṁ matvā taṁ sva-jitaṁ smaraḥ sarvaṁ tatrābhavan mogham anīśasya yathodyamaḥ
त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥
ta ittham apakurvanto munes tat-tejasā mune dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhim ivārbhakāḥ
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥
itīndrānucarair brahman dharṣito ’pi mahā-muniḥ yan nāgād ahamo bhāvaṁ na tac citraṁ mahatsu hi
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥
dṛṣṭvā nistejasaṁ kāmaṁ sa-gaṇaṁ bhagavān svarāṭ śrutvānubhāvaṁ brahmarṣer vismayaṁ samagāt param
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥
tasyaivaṁ yuñjataś cittaṁ tapaḥ-svādhyāya-saṁyamaiḥ anugrahāyāvirāsīn nara-nārāyaṇo hariḥ
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
tau śukla-kṛṣṇau nava-kañja-locanau catur-bhujau raurava-valkalāmbarau pavitra-pāṇī upavītakaṁ tri-vṛt kamaṇḍaluṁ daṇḍam ṛjuṁ ca vaiṇavam padmākṣa-mālām uta jantu-mārjanaṁ vedaṁ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau tapat-taḍid-varṇa-piśaṅga-rociṣā prāṁśū dadhānau vibudharṣabhārcitau
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥
te vai bhagavato rūpe nara-nārāyaṇāv ṛṣī dṛṣṭvotthāyādareṇoccair nanāmāṅgena daṇḍa-vat
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥
sa tat-sandarśanānanda- nirvṛtātmendriyāśayaḥ hṛṣṭa-romāśru-pūrṇākṣo na sehe tāv udīkṣitum
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥
utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyād āśliṣann iva namo nama itīśānau babhāṣe gadgadākṣaram
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥
tayor āsanam ādāya pādayor avanijya ca arhaṇenānulepena dhūpa-mālyair apūjayat
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥
sukham āsanam āsīnau prasādābhimukhau munī punar ānamya pādābhyāṁ gariṣṭhāv idam abravīt
श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥
śrī-mārkaṇḍeya uvāca kiṁ varṇaye tava vibho yad-udīrito ’suḥ saṁspandate tam anu vāṅ-mana-indriyāṇi spandanti vai tanu-bhṛtām aja-śarvayoś ca svasyāpy athāpi bhajatām asi bhāva-bandhuḥ
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥
mūrtī ime bhagavato bhagavaṁs tri-lokyāḥ kṣemāya tāpa-viramāya ca mṛtyu-jityai nānā bibharṣy avitum anya-tanūr yathedaṁ sṛṣṭvā punar grasasi sarvam ivorṇanābhiḥ
तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥ ४२ ॥
tasyāvituḥ sthira-careśitur aṅghri-mūlaṁ yat-sthaṁ na karma-guṇa-kāla-rajaḥ spṛśanti yad vai stuvanti ninamanti yajanty abhīkṣṇaṁ dhyāyanti veda-hṛdayā munayas tad-āptyai
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥
nānyaṁ tavāṅghry-upanayād apavarga-mūrteḥ kṣemaṁ janasya parito-bhiya īśa vidmaḥ brahmā bibhety alam ato dvi-parārdha-dhiṣṇyaḥ kālasya te kim uta tat-kṛta-bhautikānām
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥
tad vai bhajāmy ṛta-dhiyas tava pāda-mūlaṁ hitvedam ātma-cchadi cātma-guroḥ parasya dehādy apārtham asad antyam abhijña-mātraṁ vindeta te tarhi sarva-manīṣitārtham
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥
sattvaṁ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyā-mayāḥ sthiti-layodaya-hetavo ’sya līlā dhṛtā yad api sattva-mayī praśāntyai nānye nṛṇāṁ vyasana-moha-bhiyaś ca yābhyām
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥
tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṁ śuklāṁ tanuṁ sva-dayitāṁ kuśalā bhajanti yat sātvatāḥ puruṣa-rūpam uśanti sattvaṁ loko yato ’bhayam utātma-sukhaṁ na cānyat
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥
tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśva-gurave para-daivatāya nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya haṁsāya saṁyata-gire nigameśvarāya
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥
yaṁ vai na veda vitathākṣa-pathair bhramad-dhīḥ santaṁ svakeṣv asuṣu hṛdy api dṛk-patheṣu tan-māyayāvṛta-matiḥ sa u eva sākṣād ādyas tavākhila-guror upasādya vedam
यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥
yad-darśanaṁ nigama ātma-rahaḥ-prakāśaṁ muhyanti yatra kavayo ’ja-parā yatantaḥ taṁ sarva-vāda-viṣaya-pratirūpa-śīlaṁ vande mahā-puruṣam ātma-nigūḍha-bodham
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
sūta uvāca saṁstuto bhagavān itthaṁ mārkaṇḍeyena dhīmatā nārāyaṇo nara-sakhaḥ prīta āha bhṛgūdvaham
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
śrī-bhagavān uvāca bho bho brahmarṣi-varyo ’si siddha ātma-samādhinā mayi bhaktyānapāyinyā tapaḥ-svādhyāya-saṁyamaiḥ
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
vayaṁ te parituṣṭāḥ sma tvad-bṛhad-vrata-caryayā varaṁ pratīccha bhadraṁ te vara-do ’smi tvad-īpsitam
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
śrī-ṛṣir uvāca jitaṁ te deva-deveśa prapannārti-harācyuta vareṇaitāvatālaṁ no yad bhavān samadṛśyata
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
gṛhītvājādayo yasya śrīmat-pādābja-darśanam manasā yoga-pakvena sa bhavān me ’kṣi-gocaraḥ
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
athāpy ambuja-patrākṣa puṇya-śloka-śikhāmaṇe drakṣye māyāṁ yayā lokaḥ sa-pālo veda sad-bhidām
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
sūta uvāca itīḍito ’rcitaḥ kāmam ṛṣiṇā bhagavān mune tatheti sa smayan prāgād badary-āśramam īśvaraḥ
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
tam eva cintayann artham ṛṣiḥ svāśrama eva saḥ vasann agny-arka-somāmbu- bhū-vāyu-viyad-ātmasu dhyāyan sarvatra ca hariṁ bhāva-dravyair apūjayat kvacit pūjāṁ visasmāra prema-prasara-samplutaḥ
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
tasyaikadā bhṛgu-śreṣṭha puṣpabhadrā-taṭe muneḥ upāsīnasya sandhyāyāṁ brahman vāyur abhūn mahān
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
taṁ caṇḍa-śabdaṁ samudīrayantaṁ balāhakā anv abhavan karālāḥ akṣa-sthaviṣṭhā mumucus taḍidbhiḥ svananta uccair abhi varṣa-dhārāḥ
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
tato vyadṛśyanta catuḥ samudrāḥ samantataḥ kṣmā-talam āgrasantaḥ samīra-vegormibhir ugra-nakra- mahā-bhayāvarta-gabhīra-ghoṣāḥ
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
antar bahiś cādbhir ati-dyubhiḥ kharaiḥ śatahradābhir upatāpitaṁ jagat catur-vidhaṁ vīkṣya sahātmanā munir jalāplutāṁ kṣmāṁ vimanāḥ samatrasat
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
tasyaivam udvīkṣata ūrmi-bhīṣaṇaḥ prabhañjanāghūrṇita-vār mahārṇavaḥ āpūryamāṇo varaṣadbhir ambudaiḥ kṣmām apyadhād dvīpa-varṣādribhiḥ samam
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
sa-kṣmāntarikṣaṁ sa-divaṁ sa-bhā-gaṇaṁ trai-lokyam āsīt saha digbhir āplutam sa eka evorvarito mahā-munir babhrāma vikṣipya jaṭā jaḍāndha-vat
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
kṣut-tṛṭ-parīto makarais timiṅgilair upadruto vīci-nabhasvatāhataḥ tamasy apāre patito bhraman diśo na veda khaṁ gāṁ ca pariśrameṣitaḥ
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
kracin magno mahāvarte taralais tāḍitaḥ kvacit yādobhir bhakṣyate kvāpi svayam anyonya-ghātibhiḥ kvacic chokaṁ kvacin mohaṁ kvacid duḥkhaṁ sukhaṁ bhayam kvacin mṛtyum avāpnoti vyādhy-ādibhir utārditaḥ
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
ayutāyuta-varṣāṇāṁ sahasrāṇi śatāni ca vyatīyur bhramatas tasmin viṣṇu-māyāvṛtātmanaḥ
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
sa kadācid bhramaṁs tasmin pṛthivyāḥ kakudi dvijaḥ nyāgrodha-potaṁ dadṛśe phala-pallava-śobhitam
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
prāg-uttarasyāṁ śākhāyāṁ tasyāpi dadṛśe śiśum śayānaṁ parṇa-puṭake grasantaṁ prabhayā tamaḥ
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
mahā-marakata-śyāmaṁ śrīmad-vadana-paṅkajam kambu-grīvaṁ mahoraskaṁ su-nasaṁ sundara-bhruvam śvāsaijad-alakābhātaṁ kambu-śrī-karṇa-dāḍimam vidrumādhara-bhāseṣac- choṇāyita-sudhā-smitam padma-garbhāruṇāpāṅgaṁ hṛdya-hāsāvalokanam śvāsaijad-vali-saṁvigna- nimna-nābhi-dalodaram cārv-aṅgulibhyāṁ pāṇibhyām unnīya caraṇāmbujam mukhe nidhāya viprendro dhayantaṁ vīkṣya vismitaḥ
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
tad-darśanād vīta-pariśramo mudā protphulla-hṛt-padma-vilocanāmbujaḥ prahṛṣṭa-romādbhuta-bhāva-śaṅkitaḥ praṣṭuṁ puras taṁ prasasāra bālakam
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
tāvac chiśor vai śvasitena bhārgavaḥ so ’ntaḥ śarīraṁ maśako yathāviśat tatrāpy ado nyastam acaṣṭa kṛtsnaśo yathā purāmuhyad atīva vismitaḥ
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
khaṁ rodasī bhā-gaṇān adri-sāgarān dvīpān sa-varṣān kakubhaḥ surāsurān vanāni deśān saritaḥ purākarān kheṭān vrajān āśrama-varṇa-vṛttayaḥ mahānti bhūtāny atha bhautikāny asau kālaṁ ca nānā-yuga-kalpa-kalpanam yat kiñcid anyad vyavahāra-kāraṇaṁ dadarśa viśvaṁ sad ivāvabhāsitam
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
himālayaṁ puṣpavahāṁ ca tāṁ nadīṁ nijāśramaṁ yatra ṛṣī apaśyata viśvaṁ vipaśyañ chvasitāc chiśor vai bahir nirasto nyapatal layābdhau
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṁ vaṭaṁ ca tat-parṇa-puṭe śayānam tokaṁ ca tat-prema-sudhā-smitena nirīkṣito ’pāṅga-nirīkṣaṇena atha taṁ bālakaṁ vīkṣya netrābhyāṁ dhiṣṭhitaṁ hṛdi abhyayād ati-saṅkliṣṭaḥ pariṣvaktum adhokṣajam
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
tāvat sa bhagavān sākṣād yogādhīśo guhā-śayaḥ antardadha ṛṣeḥ sadyo yathehānīśa-nirmitā
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
tam anv atha vaṭo brahman salilaṁ loka-samplavaḥ tirodhāyi kṣaṇād asya svāśrame pūrva-vat sthitaḥ
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
sūta uvāca sa evam anubhūyedaṁ nārāyaṇa-vinirmitam vaibhavaṁ yoga-māyāyās tam eva śaraṇaṁ yayau
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
śrī-mārkaṇḍeya uvāca prapanno ’smy aṅghri-mūlaṁ te prapannābhaya-daṁ hare yan-māyayāpi vibudhā muhyanti jñāna-kāśayā
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
sūta uvāca tam evaṁ nibhṛtātmānaṁ vṛṣeṇa divi paryaṭan rudrāṇyā bhagavān rudro dadarśa sva-gaṇair vṛtaḥ
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
athomā tam ṛṣiṁ vīkṣya giriśaṁ samabhāṣata paśyemaṁ bhagavan vipraṁ nibhṛtātmendriyāśayam
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
nibhṛtoda-jhaṣa-vrāto vātāpāye yathārṇavaḥ kurv asya tapasaḥ sākṣāt saṁsiddhiṁ siddhi-do bhavān
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
śrī-bhagavān uvāca naivecchaty āśiṣaḥ kvāpi brahmarṣir mokṣam apy uta bhaktiṁ parāṁ bhagavati labdhavān puruṣe ’vyaye
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
athāpi saṁvadiṣyāmo bhavāny etena sādhunā ayaṁ hi paramo lābho nṛṇāṁ sādhu-samāgamaḥ
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
sūta uvāca ity uktvā tam upeyāya bhagavān sa satāṁ gatiḥ īśānaḥ sarva-vidyānām īśvaraḥ sarva-dehinām
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
tayor āgamanaṁ sākṣād īśayor jagad-ātmanoḥ na veda ruddha-dhī-vṛttir ātmānaṁ viśvam eva ca
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
bhagavāṁs tad abhijñāya giriśo yoga-māyayā āviśat tad-guhākāśaṁ vāyuś chidram iveśvaraḥ
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ātmany api śivaṁ prāptaṁ taḍit-piṅga-jaṭā-dharam try-akṣaṁ daśa-bhujaṁ prāṁśum udyantam iva bhāskaram vyāghra-carmāmbaraṁ śūla- dhanur-iṣv-asi-carmabhiḥ akṣa-mālā-ḍamaruka- kapālaṁ paraśuṁ saha bibhrāṇaṁ sahasā bhātaṁ vicakṣya hṛdi vismitaḥ kim idaṁ kuta eveti samādher virato muniḥ
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
netre unmīlya dadṛśe sa-gaṇaṁ somayāgatam rudraṁ tri-lokaika-guruṁ nanāma śirasā muniḥ
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
tasmai saparyāṁ vyadadhāt sa-gaṇāya sahomayā svāgatāsana-pādyārghya- gandha-srag-dhūpa-dīpakaiḥ
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
āha tv ātmānubhāvena pūrṇa-kāmasya te vibho karavāma kim īśāna yenedaṁ nirvṛtaṁ jagat
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
namaḥ śivāya śāntāya sattvāya pramṛḍāya ca rajo-juṣe ’tha ghorāya namas tubhyaṁ tamo-juṣe
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
sūta uvāca evaṁ stutaḥ sa bhagavān ādi-devaḥ satāṁ gatiḥ parituṣṭaḥ prasannātmā prahasaṁs tam abhāṣata
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
śrī-bhagavān uvāca varaṁ vṛṇīṣva naḥ kāmaṁ vara-deśā vayaṁ trayaḥ amoghaṁ darśanaṁ yeṣāṁ martyo yad vindate ’mṛtam
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntā niḥsaṅgā bhūta-vatsalāḥ ekānta-bhaktā asmāsu nirvairāḥ sama-darśinaḥ sa-lokā loka-pālās tān vandanty arcanty upāsate ahaṁ ca bhagavān brahmā svayaṁ ca harir īśvaraḥ
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
na te mayy acyute ’je ca bhidām aṇv api cakṣate nātmanaś ca janasyāpi tad yuṣmān vayam īmahi
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
na hy am-mayāni tīrthāni na devāś cetanojjhitāḥ te punanty uru-kālena yūyaṁ darśana-mātrataḥ
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
brāhmaṇebhyo namasyāmo ye ’smad-rūpaṁ trayī-mayam bibhraty ātma-samādhāna- tapaḥ-svādhyāya-saṁyamaiḥ
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
śravaṇād darśanād vāpi mahā-pātakino ’pi vaḥ śudhyerann antya-jāś cāpi kim u sambhāṣaṇādibhiḥ
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
sūta uvāca iti candra-lalāmasya dharma-gahyopabṛṁhitam vaco ’mṛtāyanam ṛṣir nātṛpyat karṇayoḥ piban
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
sa ciraṁ māyayā viṣṇor bhrāmitaḥ karśito bhṛśam śiva-vāg-amṛta-dhvasta- kleśa-puñjas tam abravīt
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
śrī-mārkaṇḍeya uvāca aho īśvara-līleyaṁ durvibhāvyā śarīriṇām yan namantīśitavyāni stuvanti jagad-īśvarāḥ
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
dharmaṁ grāhayituṁ prāyaḥ pravaktāraś ca dehinām ācaranty anumodante kriyamāṇaṁ stuvanti ca
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
naitāvatā bhagavataḥ sva-māyā-maya-vṛttibhiḥ na duṣyetānubhāvas tair māyinaḥ kuhakaṁ yathā
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
sṛṣṭvedaṁ manasā viśvam ātmanānupraviśya yaḥ guṇaiḥ kurvadbhir ābhāti karteva svapna-dṛg yathā tasmai namo bhagavate tri-guṇāya guṇātmane kevalāyādvitīyāya gurave brahma-mūrtaye
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
kaṁ vṛṇe nu paraṁ bhūman varaṁ tvad vara-darśanāt yad-darśanāt pūrṇa-kāmaḥ satya-kāmaḥ pumān bhavet
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
varam ekaṁ vṛṇe ’thāpi pūrṇāt kāmābhivarṣaṇāt bhagavaty acyutāṁ bhaktiṁ tat-pareṣu tathā tvayi
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
sūta uvāca ity arcito ’bhiṣṭutaś ca muninā sūktayā girā tam āha bhagavāñ charvaḥ śarvayā cābhinanditaḥ
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
kāmo maharṣe sarvo ’yaṁ bhaktimāṁs tvam adhokṣaje ā-kalpāntād yaśaḥ puṇyam ajarāmaratā tathā
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
jñānaṁ trai-kālikaṁ brahman vijñānaṁ ca viraktimat brahma-varcasvino bhūyāt purāṇācāryatāstu te
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
sūta uvāca evaṁ varān sa munaye dattvāgāt try-akṣa īśvaraḥ devyai tat-karma kathayann anubhūtaṁ purāmunā
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
so ’py avāpta-mahā-yoga- mahimā bhārgavottamaḥ vicaraty adhunāpy addhā harāv ekāntatāṁ gataḥ
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
anuvarṇitam etat te mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ anubhūtaṁ bhagavato māyā-vaibhavam adbhutam
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
etat kecid avidvāṁso māyā-saṁsṛtir ātmanaḥ anādy-āvartitaṁ nṝṇāṁ kādācitkaṁ pracakṣate
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
ya evam etad bhṛgu-varya varṇitaṁ rathāṅga-pāṇer anubhāva-bhāvitam saṁśrāvayet saṁśṛṇuyād u tāv ubhau tayor na karmāśaya-saṁsṛtir bhavet
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
śrī-śaunaka uvāca athemam arthaṁ pṛcchāmo bhavantaṁ bahu-vittamam samasta-tantra-rāddhānte bhavān bhāgavata tattva-vit
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
tāntrikāḥ paricaryāyāṁ kevalasya śriyaḥ pateḥ aṅgopāṅgāyudhākalpaṁ kalpayanti yathā ca yaiḥ tan no varṇaya bhadraṁ te kriyā-yogaṁ bubhutsatām yena kriyā-naipuṇena martyo yāyād amartyatām
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
sūta uvāca namaskṛtya gurūn vakṣye vibhūtīr vaiṣṇavīr api yāḥ proktā veda-tantrābhyām ācāryaiḥ padmajādibhiḥ
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
māyādyair navabhis tattvaiḥ sa vikāra-mayo virāṭ nirmito dṛśyate yatra sa-citke bhuvana-trayam
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
etad vai pauruṣaṁ rūpaṁ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo ’kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ prajāpatiḥ prajananam apāno mṛtyur īśituḥ tad-bāhavo loka-pālā manaś candro bhruvau yamaḥ lajjottaro ’dharo lobho dantā jyotsnā smayo bhramaḥ romāṇi bhūruhā bhūmno meghāḥ puruṣa-mūrdhajāḥ
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
yāvān ayaṁ vai puruṣo yāvatyā saṁsthayā mitaḥ tāvān asāv api mahā- puruṣo loka-saṁsthayā
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
kaustubha-vyapadeśena svātma-jyotir bibharty ajaḥ tat-prabhā vyāpinī sākṣāt śrīvatsam urasā vibhuḥ
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
sva-māyāṁ vana-mālākhyāṁ nānā-guṇa-mayīṁ dadhat vāsaś chando-mayaṁ pītaṁ brahma-sūtraṁ tri-vṛt svaram bibharti sāṅkhyaṁ yogaṁ ca devo makara-kuṇḍale mauliṁ padaṁ pārameṣṭhyaṁ sarva-lokābhayaṅ-karam
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
avyākṛtam anantākhyam āsanaṁ yad-adhiṣṭhitaḥ dharma-jñānādibhir yuktaṁ sattvaṁ padmam ihocyate
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ojaḥ-saho-bala-yutaṁ mukhya-tattvaṁ gadāṁ dadhat apāṁ tattvaṁ dara-varaṁ tejas-tattvaṁ sudarśanam nabho-nibhaṁ nabhas-tattvam asiṁ carma tamo-mayam kāla-rūpaṁ dhanuḥ śārṅgaṁ tathā karma-mayeṣudhim
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
indriyāṇi śarān āhur ākūtīr asya syandanam tan-mātrāṇy asyābhivyaktiṁ mudrayārtha-kriyātmatām
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
maṇḍalaṁ deva-yajanaṁ dīkṣā saṁskāra ātmanaḥ paricaryā bhagavata ātmano durita-kṣayaḥ
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
bhagavān bhaga-śabdārthaṁ līlā-kamalam udvahan dharmaṁ yaśaś ca bhagavāṁś cāmara-vyajane ’bhajat
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
ātapatraṁ tu vaikuṇṭhaṁ dvijā dhāmākuto-bhayam tri-vṛd vedaḥ suparṇākhyo yajñaṁ vahati pūruṣam
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
anapāyinī bhagavatī śrīḥ sākṣād ātmano hareḥ viṣvaksenas tantra-mūrtir viditaḥ pārṣadādhipaḥ nandādayo ’ṣṭau dvāḥ-sthāś ca te ’ṇimādyā harer guṇāḥ
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam aniruddha iti brahman mūrti-vyūho ’bhidhīyate
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
sa viśvas taijasaḥ prājñas turīya iti vṛttibhiḥ arthendriyāśaya-jñānair bhagavān paribhāvyate
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
aṅgopāṅgāyudhākalpair bhagavāṁs tac catuṣṭayam bibharti sma catur-mūrtir bhagavān harir īśvaraḥ
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
dvija-ṛṣabha sa eṣa brahma-yoniḥ svayaṁ-dṛk sva-mahima-paripūrṇo māyayā ca svayaitat sṛjati harati pātīty ākhyayānāvṛtākṣo vivṛta iva niruktas tat-parair ātma-labhyaḥ
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug- rājanya-vaṁśa-dahanānapavarga-vīrya govinda gopa-vanitā-vraja-bhṛtya-gīta tīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala pāhi bhṛtyān
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
ya idaṁ kalya utthāya mahā-puruṣa-lakṣaṇam tac-cittaḥ prayato japtvā brahma veda guhāśayam
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
śrī-śaunaka uvāca śuko yad āha bhagavān viṣṇu-rātāya śṛṇvate sauro gaṇo māsi māsi nānā vasati saptakaḥ teṣāṁ nāmāni karmāṇi niyuktānām adhīśvaraiḥ brūhi naḥ śraddadhānānāṁ vyūhaṁ sūryātmano hareḥ
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
sūta uvāca anādy-avidyayā viṣṇor ātmanaḥ sarva-dehinām nirmito loka-tantro ’yaṁ lokeṣu parivartate
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
eka eva hi lokānāṁ sūrya ātmādi-kṛd dhariḥ sarva-veda-kriyā-mūlam ṛṣibhir bahudhoditaḥ
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
kālo deśaḥ kriyā kartā karaṇaṁ kāryam āgamaḥ dravyaṁ phalam iti brahman navadhokto ’jayā hariḥ
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
madhv-ādiṣu dvādaśasu bhagavān kāla-rūpa-dhṛk loka-tantrāya carati pṛthag dvādaśabhir gaṇaiḥ
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
dhātā kṛtasthalī hetir vāsukī rathakṛn mune pulastyas tumburur iti madhu-māsaṁ nayanty amī
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
aryamā pulaho ’thaujāḥ prahetiḥ puñjikasthalī nāradaḥ kacchanīraś ca nayanty ete sma mādhavam
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
mitro ’triḥ pauruṣeyo ’tha takṣako menakā hahāḥ rathasvana iti hy ete śukra-māsaṁ nayanty amī
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
vasiṣṭho varuṇo rambhā sahajanyas tathā huhūḥ śukraś citrasvanaś caiva śuci-māsaṁ nayanty amī
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
indro viśvāvasuḥ śrotā elāpatras tathāṅgirāḥ pramlocā rākṣaso varyo nabho-māsaṁ nayanty amī
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
vivasvān ugrasenaś ca vyāghra āsāraṇo bhṛguḥ anumlocā śaṅkhapālo nabhasyākhyaṁ nayanty amī
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
pūṣā dhanañjayo vātaḥ suṣeṇaḥ surucis tathā ghṛtācī gautamaś ceti tapo-māsaṁ nayanty amī
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ṛtur varcā bharadvājaḥ parjanyaḥ senajit tathā viśva airāvataś caiva tapasyākhyaṁ nayanty amī
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
athāṁśuḥ kaśyapas tārkṣya ṛtasenas tathorvaśī vidyucchatrur mahāśaṅkhaḥ saho-māsaṁ nayanty amī
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
bhagaḥ sphūrjo ’riṣṭanemir ūrṇa āyuś ca pañcamaḥ karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣya-māsaṁ nayanty amī
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
tvaṣṭā ṛcīka-tanayaḥ kambalaś ca tilottamā brahmāpeto ’tha satajid dhṛtarāṣṭra iṣam-bharāḥ
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
viṣṇur aśvataro rambhā sūryavarcāś ca satyajit viśvāmitro makhāpeta ūrja-māsaṁ nayanty amī
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
etā bhagavato viṣṇor ādityasya vibhūtayaḥ smaratāṁ sandhyayor nṝṇāṁ haranty aṁho dine dine
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
dvādaśasv api māseṣu devo ’sau ṣaḍbhir asya vai caran samantāt tanute paratreha ca san-matim
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
sāmarg-yajurbhis tal-liṅgair ṛṣayaḥ saṁstuvanty amum gandharvās taṁ pragāyanti nṛtyanty apsaraso ’grataḥ unnahyanti rathaṁ nāgā grāmaṇyo ratha-yojakāḥ codayanti rathaṁ pṛṣṭhe nairṛtā bala-śālinaḥ
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
vālakhilyāḥ sahasrāṇi ṣaṣṭir brahmarṣayo ’malāḥ purato ’bhimukhaṁ yānti stuvanti stutibhir vibhum
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
evaṁ hy anādi-nidhano bhagavān harir īśvaraḥ kalpe kalpe svam ātmānaṁ vyūhya lokān avaty ajaḥ
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
sūta uvāca namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase brahmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣye sanātanān
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
etad vaḥ kathitaṁ viprā viṣṇoś caritam adbhutam bhavadbhir yad ahaṁ pṛṣṭo narāṇāṁ puruṣocitam
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
atra saṅkīrtitaḥ sākṣāt sarva-pāpa-haro hariḥ nārāyaṇo hṛṣīkeśo bhagavān sātvatāṁ patiḥ
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
atra brahma paraṁ guhyaṁ jagataḥ prabhavāpyayam jñānaṁ ca tad-upākhyānaṁ proktaṁ vijñāna-saṁyutam
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
bhakti-yogaḥ samākhyāto vairāgyaṁ ca tad-āśrayam pārīkṣitam upākhyānaṁ nāradākhyānam eva ca
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
prāyopaveśo rājarṣer vipra-śāpāt parīkṣitaḥ śukasya brahmarṣabhasya saṁvādaś ca parīkṣitaḥ
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
yoga-dhāraṇayotkrāntiḥ saṁvādo nāradājayoḥ avatārānugītaṁ ca sargaḥ prādhāniko ’grataḥ
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
viduroddhava-saṁvādaḥ kṣattṛ-maitreyayos tataḥ purāṇa-saṁhitā-praśno mahā-puruṣa-saṁsthitiḥ
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
tataḥ prākṛtikaḥ sargaḥ sapta vaikṛtikāś ca ye tato brahmāṇḍa-sambhūtir vairājaḥ puruṣo yataḥ
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
kālasya sthūla-sūkṣmasya gatiḥ padma-samudbhavaḥ bhuva uddharaṇe ’mbhodher hiraṇyākṣa-vadho yathā
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
ūrdhva-tiryag-avāk-sargo rudra-sargas tathaiva ca ardha-nārīśvarasyātha yataḥ svāyambhuvo manuḥ
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
śatarūpā ca yā strīṇām ādyā prakṛtir uttamā santāno dharma-patnīnāṁ kardamasya prajāpateḥ
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
avatāro bhagavataḥ kapilasya mahātmanaḥ devahūtyāś ca saṁvādaḥ kapilena ca dhīmatā
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
nava-brahma-samutpattir dakṣa-yajña-vināśanam dhruvasya caritaṁ paścāt pṛthoḥ prācīnabarhiṣaḥ nāradasya ca saṁvādas tataḥ praiyavrataṁ dvijāḥ nābhes tato ’nucaritam ṛṣabhasya bharatasya ca
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
dvīpa-varṣa-samudrāṇāṁ giri-nady-upavarṇanam jyotiś-cakrasya saṁsthānaṁ pātāla-naraka-sthitiḥ
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
dakṣa-janma pracetobhyas tat-putrīṇāṁ ca santatiḥ yato devāsura-narās tiryaṅ-naga-khagādayaḥ
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
tvāṣṭrasya janma-nidhanaṁ putrayoś ca diter dvijāḥ daityeśvarasya caritaṁ prahrādasya mahātmanaḥ
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
manv-antarānukathanaṁ gajendrasya vimokṣaṇam manvantarāvatārāś ca viṣṇor hayaśirādayaḥ
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
kaurmaṁ mātsyaṁ nārasiṁhaṁ vāmanaṁ ca jagat-pateḥ kṣīroda-mathanaṁ tadvad amṛtārthe divaukasām
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
devāsura-mahā-yuddhaṁ rāja-vaṁśānukīrtanam ikṣvāku-janma tad-vaṁśaḥ sudyumnasya mahātmanaḥ
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
ilopākhyānam atroktaṁ tāropākhyānam eva ca sūrya-vaṁśānukathanaṁ śaśādādyā nṛgādayaḥ
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
saukanyaṁ cātha śaryāteḥ kakutsthasya ca dhīmataḥ khaṭvāṅgasya ca māndhātuḥ saubhareḥ sagarasya ca
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
rāmasya kośalendrasya caritaṁ kilbiṣāpaham nimer aṅga-parityāgo janakānāṁ ca sambhavaḥ
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
rāmasya bhārgavendrasya niḥkṣatrī-karaṇaṁ bhuvaḥ ailasya soma-vaṁśasya yayāter nahuṣasya ca dauṣmanter bharatasyāpi śāntanos tat-sutasya ca yayāter jyeṣṭha-putrasya yador vaṁśo ’nukīrtitaḥ
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
yatrāvatīrṇo bhagavān kṛṣṇākhyo jagad-īśvaraḥ vasudeva-gṛhe janma tato vṛddhiś ca gokule
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
tasya karmāṇy apārāṇi kīrtitāny asura-dviṣaḥ pūtanāsu-payaḥ-pānaṁ śakaṭoccāṭanaṁ śiśoḥ tṛṇāvartasya niṣpeṣas tathaiva baka-vatsayoḥ aghāsura-vadho dhātrā vatsa-pālāvagūhanam
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
dhenukasya saha-bhrātuḥ pralambasya ca saṅkṣayaḥ gopānāṁ ca paritrāṇaṁ dāvāgneḥ parisarpataḥ
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
damanaṁ kāliyasyāher mahāher nanda-mokṣaṇam vrata-caryā tu kanyānāṁ yatra tuṣṭo ’cyuto vrataiḥ prasādo yajña-patnībhyo viprāṇāṁ cānutāpanam govardhanoddhāraṇaṁ ca śakrasya surabher atha yajñabhiṣekaḥ kṛṣṇasya strībhiḥ krīḍā ca rātriṣu śaṅkhacūḍasya durbuddher vadho ’riṣṭasya keśinaḥ
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
akrūrāgamanaṁ paścāt prasthānaṁ rāma-kṛṣṇayoḥ vraja-strīṇāṁ vilāpaś ca mathurālokanaṁ tataḥ
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
gaja-muṣṭika-cāṇūra- kaṁsādīnāṁ tathā vadhaḥ mṛtasyānayanaṁ sūnoḥ punaḥ sāndīpaner guroḥ
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
mathurāyāṁ nivasatā yadu-cakrasya yat priyam kṛtam uddhava-rāmābhyāṁ yutena hariṇā dvijāḥ
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
jarāsandha-samānīta- sainyasya bahuśo vadhaḥ ghātanaṁ yavanendrasya kuśasthalyā niveśanam
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
ādānaṁ pārijātasya sudharmāyāḥ surālayāt rukmiṇyā haraṇaṁ yuddhe pramathya dviṣato hareḥ
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
harasya jṛmbhaṇaṁ yuddhe bāṇasya bhuja-kṛntanam prāgjyotiṣa-patiṁ hatvā kanyānāṁ haraṇaṁ ca yat
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
caidya-pauṇḍraka-śālvānāṁ dantavakrasya durmateḥ śambaro dvividaḥ pīṭho muraḥ pañcajanādayaḥ māhātmyaṁ ca vadhas teṣāṁ vārāṇasyāś ca dāhanam bhārāvataraṇaṁ bhūmer nimittī-kṛtya pāṇḍavān
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
vipra-śāpāpadeśena saṁhāraḥ sva-kulasya ca uddhavasya ca saṁvādo vasudevasya cādbhutaḥ yatrātma-vidyā hy akhilā proktā dharma-vinirṇayaḥ tato martya-parityāga ātma-yogānubhāvataḥ
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
yuga-lakṣaṇa-vṛttiś ca kalau nṝṇām upaplavaḥ catur-vidhaś ca pralaya utpattis tri-vidhā tathā
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
deha-tyāgaś ca rājarṣer viṣṇu-rātasya dhīmataḥ śākhā-praṇayanam ṛṣer mārkaṇḍeyasya sat-kathā mahā-puruṣa-vinyāsaḥ sūryasya jagad-ātmanaḥ
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
iti coktaṁ dvija-śreṣṭhā yat pṛṣṭo ’ham ihāsmi vaḥ līlāvatāra-karmāṇi kīrtitānīha sarvaśaḥ
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
patitaḥ skhalitaś cārtaḥ kṣuttvā vā vivaśo gṛṇan haraye nama ity uccair mucyate sarva-pātakāt
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
saṅkīrtyamāno bhagavān anantaḥ śrutānubhāvo vyasanaṁ hi puṁsām praviśya cittaṁ vidhunoty aśeṣaṁ yathā tamo ’rko ’bhram ivāti-vātaḥ
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
mṛṣā giras tā hy asatīr asat-kathā na kathyate yad bhagavān adhokṣajaḥ tad eva satyaṁ tad u haiva maṅgalaṁ tad eva puṇyaṁ bhagavad-guṇodayam
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
tad eva ramyaṁ ruciraṁ navaṁ navaṁ tad eva śaśvan manaso mahotsavam tad eva śokārṇava-śoṣaṇaṁ nṛṇāṁ yad uttamaḥśloka-yaśo ’nugīyate
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
na yad vacaś citra-padaṁ harer yaśo jagat-pavitraṁ pragṛṇīta karhicit tad dhvāṅkṣa-tīrthaṁ na tu haṁsa-sevitaṁ yatrācyutas tatra hi sādhavo ’malāḥ
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
tad vāg-visargo janatāgha-samplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api nāmāny anantasya yaśo ’ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṁ na śobhate jñānam alaṁ nirañjanam kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na hy arpitaṁ karma yad apy anuttamam
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
yaśaḥ-śriyām eva pariśramaḥ paro varṇāśramācāra-tapaḥ-śrutādiṣu avismṛtiḥ śrīdhara-pāda-padmayor guṇānuvāda-śravaṇādarādibhiḥ
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
avismṛtiḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ kṣiṇoty abhadrāṇi ca śaṁ tanoti sattvasya śuddhiṁ paramātma-bhaktiṁ jñānaṁ ca vijñāna-virāga-yuktam
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
yūyaṁ dvijāgryā bata bhūri-bhāgā yac chaśvad ātmany akhilātma-bhūtam nārāyaṇaṁ devam adevam īśam ajasra-bhāvā bhajatāviveśya
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
ahaṁ ca saṁsmārita ātma-tattvaṁ śrutaṁ purā me paramarṣi-vaktrāt prāyopaveśe nṛpateḥ parīkṣitaḥ sadasy ṛṣīṇāṁ mahatāṁ ca śṛṇvatām
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
etad vaḥ kathitaṁ viprāḥ kathanīyoru-karmaṇaḥ māhātmyaṁ vāsudevasya sarvāśubha-vināśanam
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
ya etat śrāvayen nityaṁ yāma-kṣaṇam ananya-dhīḥ ślokam ekaṁ tad-ardhaṁ vā pādaṁ pādārdham eva vā śraddhāvān yo ’nuśṛṇuyāt punāty ātmānam eva saḥ
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
dvādaśyām ekādaśyāṁ vā śṛṇvann āyuṣyavān bhavet paṭhaty anaśnan prayataḥ pūto bhavati pātakāt
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
puṣkare mathurāyāṁ ca dvāravatyāṁ yatātmavān upoṣya saṁhitām etāṁ paṭhitvā mucyate bhayāt
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
devatā munayaḥ siddhāḥ pitaro manavo nṛpāḥ yacchanti kāmān gṛṇataḥ śṛṇvato yasya kīrtanāt
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ṛco yajūṁṣi sāmāni dvijo ’dhītyānuvindate madhu-kulyā ghṛta-kulyāḥ payaḥ-kulyāś ca tat phalam
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
purāṇa-saṁhitām etām adhītya prayato dvijaḥ proktaṁ bhagavatā yat tu tat padaṁ paramaṁ vrajet
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
vipro ’dhītyāpnuyāt prajñāṁ rājanyodadhi-mekhalām vaiśyo nidhi-patitvaṁ ca śūdraḥ śudhyeta pātakāt
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
kali-mala-saṁhati-kālano ’khileśo harir itaratra na gīyate hy abhīkṣṇam iha tu punar bhagavān aśeṣa-mūrtiḥ paripaṭhito ’nu-padaṁ kathā-prasaṅgaiḥ
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
tam aham ajam anantam ātma-tattvaṁ jagad-udaya-sthiti-saṁyamātma-śaktim dyu-patibhir aja-śakra-śaṅkarādyair duravasita-stavam acyutaṁ nato ’smi
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
upacita-nava-śaktibhiḥ sva ātmany uparacita-sthira-jaṅgamālayāya bhagavata upalabdhi-mātra-dhamne sura-ṛṣabhāya namaḥ sanātanāya
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
sva-sukha-nibhṛta-cetās tad-vyudastānya-bhāvo ’py ajita-rucira-līlākṛṣṭa-sāras tadīyam vyatanuta kṛpayā yas tattva-dīpaṁ purāṇaṁ tam akhila-vṛjina-ghnaṁ vyāsa-sūnuṁ nato ’smi
सूत उवाच यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवै- र्वेदै: साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगा: । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदु: सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम: ॥ १ ॥
sūta uvāca yaṁ brahmā varuṇendra-rudra-marutaḥ stunvanti divyaiḥ stavair vedaiḥ sāṅga-pada-kramopaniṣadair gāyanti yaṁ sāma-gāḥ dhyānāvasthita-tad-gatena manasā paśyanti yaṁ yogino yasyāntaṁ na viduḥ surāsura-gaṇā devāya tasmai namaḥ
पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना- न्निद्रालो: कमठाकृतेर्भगवत: श्वासानिला: पान्तु व: । यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां यातायातमतन्द्रितं जलनिधेर्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २ ॥
pṛṣṭhe bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ yat-saṁskāra-kalānuvartana-vaśād velā-nibhenāmbhasāṁ yātāyātam atandritaṁ jala-nidher nādyāpi viśrāmyati
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमस्य वाच्यप्रयोजने । दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ॥ ३ ॥
purāṇa-saṅkhyā-sambhūtim asya vācya-prayojane dānaṁ dānasya māhātmyaṁ pāṭhādeś ca nibodhata
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
brāhmaṁ daśa sahasrāṇi pādmaṁ pañcona-ṣaṣṭi ca śrī-vaiṣṇavaṁ trayo-viṁśac catur-viṁśati śaivakam daśāṣṭau śrī-bhāgavataṁ nāradaṁ pañca-viṁśati mārkaṇḍaṁ nava vāhnaṁ ca daśa-pañca catuḥ-śatam catur-daśa bhaviṣyaṁ syāt tathā pañca-śatāni ca daśāṣṭau brahma-vaivartaṁ laiṅgam ekādaśaiva tu catur-viṁśati vārāham ekāśīti-sahasrakam skāndaṁ śataṁ tathā caikaṁ vāmanaṁ daśa kīrtitam kaurmaṁ sapta-daśākhyātaṁ mātsyaṁ tat tu catur-daśa ekona-viṁśat sauparṇaṁ brahmāṇḍaṁ dvādaśaiva tu evaṁ purāṇa-sandohaś catur-lakṣa udāhṛtaḥ tatrāṣṭadaśa-sāhasraṁ śrī-bhāgavatam iṣyate
इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम् ॥ १० ॥
idaṁ bhagavatā pūrvaṁ brahmaṇe nābhi-paṅkaje sthitāya bhava-bhītāya kāruṇyāt samprakāśitam
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
ādi-madhyāvasāneṣu vairāgyākhyāna-saṁyutam hari-līlā-kathā-vrātā- mṛtānandita-sat-suram sarva-vedānta-sāraṁ yad brahmātmaikatva-lakṣaṇam vastv advitīyaṁ tan-niṣṭhaṁ kaivalyaika-prayojanam
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् । ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
prauṣṭhapadyāṁ paurṇamāsyāṁ hema-siṁha-samanvitam dadāti yo bhāgavataṁ sa yāti paramāṁ gatim
राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । यावद्भागवतं नैव श्रूयतेऽमृतसागरम् ॥ १४ ॥
rājante tāvad anyāni purāṇāni satāṁ gaṇe yāvad bhāgavataṁ naiva śrūyate ’mṛta-sāgaram
सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद्रति: क्वचित् ॥ १५ ॥
sarva-vedānta-sāraṁ hi śrī-bhāgavatam iṣyate tad-rasāmṛta-tṛptasya nānyatra syād ratiḥ kvacit
निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । वैष्णवानां यथा शम्भु: पुराणानामिदं तथा ॥ १६ ॥
nimna-gānāṁ yathā gaṅgā devānām acyuto yathā vaiṣṇavānāṁ yathā śambhuḥ purāṇānām idam tathā
क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजा: ॥ १७ ॥
kṣetrāṇāṁ caiva sarveṣāṁ yathā kāśī hy anuttamā tathā purāṇa-vrātānāṁ śrīmad-bhāgavataṁ dvijāḥ
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते । तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तच्छृण्वन् सुपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नर: ॥ १८ ॥
śrīmad-bhāgavataṁ purāṇam amalaṁ yad vaiṣṇavānāṁ priyaṁ yasmin pāramahaṁsyam ekam amalaṁ jñānaṁ paraṁ gīyate tatra jñāna-virāga-bhakti-sahitaṁ naiṣkarmyam āviskṛtaṁ tac chṛṇvan su-paṭhan vicāraṇa-paro bhaktyā vimucyen naraḥ
कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीप: पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यत- स्तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९ ॥
kasmai yena vibhāsito ’yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā yogīndrāya tad-ātmanātha bhagavad-rātāya kāruṇyatas tac chuddhaṁ vimalaṁ viśokam amṛtaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २० ॥
namas tasmai bhagavate vāsudevāya sākṣiṇe ya idam kṛpayā kasmai vyācacakṣe mumukṣave
योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे । संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१ ॥
yogīndrāya namas tasmai śukāya brahma-rūpiṇe saṁsāra-sarpa-daṣṭaṁ yo viṣṇu-rātam amūmucat
भवे भवे यथा भक्ति: पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यत: प्रभो ॥ २२ ॥
bhave bhave yathā bhaktiḥ pādayos tava jāyate tathā kuruṣva deveśa nāthas tvaṁ no yataḥ prabho
नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् । प्रणामो दु:खशमनस्तं नमामि हरिं परम् ॥ २३ ॥
nāma-saṅkīrtanaṁ yasya sarva-pāpa praṇāśanam praṇāmo duḥkha-śamanas taṁ namāmi hariṁ param